به گزارش پایگاه خبری کیان آنلاین به قلم هانیه سادات احمدی، ترکیه در نیمه نخست سال ۱۴۰۵ به نخستین مقصد صادراتی ایران تبدیل شد؛ اتفاقی که در کنار رشد ۵۶ درصدی صادرات به این کشور و افت مبادلات با چین، امارات و عراق، از تغییر آرایش جغرافیایی تجارت خارجی ایران حکایت دارد.
با این حال، آیا این تحول نشانه تقویت جایگاه صادراتی ایران است یا بیشتر بازتاب محدودیت‌های تجاری و جابه‌جایی مسیرهای مبادلاتی کشور؟
نقشه شرکای تجاری ایران در نیمه نخست سال ۱۴۰۵ با تغییر قابل‌توجهی همراه شده است. بر اساس آمار گمرک، ترکیه که در مدت مشابه سال گذشته چهارمین مقصد صادراتی ایران بود، اکنون به جایگاه نخست صعود کرده است. ارزش صادرات ایران به ترکیه با رشد ۵۶.۱ درصدی از ۲ میلیارد و ۷۴۴ میلیون دلار به ۴ میلیارد و ۲۸۴ میلیون دلار رسیده است. این افزایش، سهم ترکیه از کل صادرات ایران را نیز از ۱۰.۶ درصد به حدود ۲۲ درصد رسانده است.
در همین دوره، ارزش تجارت دوجانبه ایران و ترکیه به ۷ میلیارد و ۹۱۴ میلیون دلار رسیده که در مقایسه با ۷ میلیارد و ۱۷۳ میلیون دلار در نیمه نخست سال ۱۴۰۴، رشد ۱۰.۳ درصدی را نشان می‌دهد. نکته مهم‌تر، تغییر تراز تجاری دو کشور است. واردات ایران از ترکیه با کاهش ۱۸ درصدی به ۳ میلیارد و ۶۳۰ میلیون دلار رسیده و در نتیجه، کسری تجاری یک میلیارد و ۶۸۵ میلیون دلاری سال گذشته به مازاد ۶۵۴ میلیون دلاری تبدیل شده است.
عقب‌نشینی شرکای سنتی
اما صعود ترکیه را نمی‌توان صرفاً نتیجه افزایش توان صادراتی ایران دانست. هم‌زمان با رشد صادرات به ترکیه، مبادلات صادراتی ایران با سه شریک مهم سنتی کاهش چشمگیری داشته است. صادرات ایران به چین ۵۲.۵ درصد، به امارات متحده عربی ۴۹.۴ درصد و به عراق ۳۰ درصد افت کرده است.
این کاهش‌ها نشان می‌دهد بخشی از تغییر رتبه ترکیه، حاصل عقب‌نشینی بازارهای سنتی ایران است. به بیان دیگر، ترکیه هم از افزایش صادرات ایران به بازار خود بهره برده و هم از کاهش حضور رقبای تجاری خود در سبد مقاصد صادراتی کشور تأثیر پذیرفته است.
اهمیت این مسئله زمانی بیشتر مشخص می‌شود که بدانیم ارزش کل تجارت خارجی ایران در شش‌ماهه نخست سال ۱۴۰۵ از حدود ۵۴.۷ میلیارد دلار به ۴۱.۸ میلیارد دلار کاهش یافته است؛ افتی حدود ۲۳.۵ درصدی. بنابراین، افزایش سهم ترکیه در شرایطی اتفاق افتاده که تجارت خارجی ایران در مجموع کوچک‌تر شده است.
چرا ترکیه اهمیت بیشتری پیدا کرده است؟
موقعیت جغرافیایی ترکیه یکی از عوامل مهم در این تغییر محسوب می‌شود. این کشور علاوه بر همسایگی با ایران، به بازارهای اروپا و شبکه گسترده‌ای از مسیرهای ترانزیتی منطقه دسترسی دارد. مرز زمینی مشترک، امکان حمل‌ونقل جاده‌ای و ریلی و نزدیکی بازارهای مصرف، ظرفیت قابل‌توجهی برای توسعه مبادلات فراهم می‌کند.
از سوی دیگر، تحولات منطقه‌ای و محدودیت‌هایی که در برخی مسیرهای آبی جنوب کشور ایجاد شده، اهمیت مسیرهای زمینی را افزایش داده است. مقام‌های سازمان توسعه تجارت نیز به نقش این تحولات و افزایش استفاده از ظرفیت مرزهای زمینی در رشد صادرات به ترکیه اشاره کرده‌اند.
در این میان، گمرک بازرگان جایگاه ویژه‌ای دارد. طبق آمار منتشرشده، حدود ۳۸.۳ درصد صادرات ایران به ترکیه در نیمه نخست سال جاری از طریق این گمرک انجام شده است. این موضوع نشان می‌دهد توسعه زیرساخت‌های مرزی، حمل‌ونقل و تسهیل تشریفات گمرکی می‌تواند مستقیماً بر عملکرد صادراتی کشور تأثیر بگذارد.
تغییر موقت یا تحول ساختاری؟
با وجود این تحولات، تبدیل ترکیه به نخستین مقصد صادراتی ایران لزوماً به معنای شکل‌گیری یک الگوی پایدار جدید در تجارت خارجی نیست. تمرکز بیشتر صادرات بر یک بازار، در صورت تداوم محدودیت‌ها در سایر مسیرها، می‌تواند وابستگی تجاری را افزایش دهد و قدرت چانه‌زنی صادرکنندگان را کاهش دهد.
از سوی دیگر، پایداری این موقعیت به عواملی مانند ثبات روابط اقتصادی دو کشور، مقررات گمرکی، مشکلات نقل‌وانتقال پول، رقابت‌پذیری کالاهای ایرانی و ظرفیت جذب بازار ترکیه وابسته است.
در نهایت، آمار نیمه نخست ۱۴۰۵ دو پیام هم‌زمان دارد: نخست، ترکیه به یک مسیر مهم و رو به رشد برای صادرات ایران تبدیل شده است؛ دوم، کاهش تجارت با چین، امارات و عراق نشان می‌دهد تنوع‌بخشی به بازارهای صادراتی همچنان یکی از چالش‌های اصلی اقتصاد ایران است. بنابراین، مسئله اصلی صرفاً حفظ جایگاه ترکیه نیست، بلکه استفاده از این فرصت برای گسترش بازارهای منطقه‌ای و کاهش آسیب‌پذیری تجارت خارجی در برابر تحولات سیاسی و محدودیت‌های لجستیکی است.
