به گزارش پایگاه خبری کیان آنلاین به قلم هانیه سادات احمدی، ایران از نظر جغرافیایی یکی از مستعدترین کشورهای منطقه برای تبدیلشدن به مرکز ترانزیت کالا میان آسیا، اروپا، روسیه و کشورهای حاشیه خلیج فارس است؛ موقعیتی که میتواند به منبعی پایدار برای درآمد ارزی، اشتغال، سرمایهگذاری و توسعه زیرساختها تبدیل شود.
قرارگرفتن در مسیر ارتباطی شمال و جنوب و همچنین شرق و غرب، دسترسی به آبهای آزاد، برخورداری از بنادر مهم و اتصال به شبکه جادهای و ریلی کشورهای همسایه، مزیتهایی هستند که بسیاری از رقبا از مجموع آنها برخوردار نیستند.
با این حال، پرسش اصلی این است که چرا با وجود چنین ظرفیت جغرافیایی، سهم ترانزیت از اقتصاد ایران همچنان کمتر از انتظارات است و چه عواملی مانع تبدیل این مزیت به درآمد واقعی شدهاند؟
چهارراهی که هنوز به مقصد نرسیده است
کریدور بینالمللی شمال–جنوب یکی از مهمترین پروژههای حملونقلی ایران است که با هدف اتصال هند و کشورهای جنوب آسیا به روسیه، قفقاز و شمال اروپا طراحی شده است. این مسیر با استفاده از ترکیبی از حملونقل دریایی، ریلی و جادهای میتواند زمان و هزینه جابهجایی کالا را کاهش دهد.
بندرعباس، بندر چابهار، شبکه ریلی کشور و مسیرهای ارتباطی شمال ایران، اجزای مهم این کریدور به شمار میروند. در این میان، تکمیل راهآهن رشت–آستارا اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا اتصال ریلی پیوسته میان شبکه حملونقل ایران و جمهوری آذربایجان را تقویت میکند و یکی از حلقههای مهم مسیر غربی کریدور شمال–جنوب را شکل میدهد.
در سوی دیگر، کریدور شرق–غرب قرار دارد که میتواند چین و کشورهای آسیای مرکزی را از طریق ایران به ترکیه و بازارهای اروپایی متصل کند. این مسیر علاوه بر ایجاد فرصت برای درآمد ترانزیتی، امکان تبدیل ایران به یکی از حلقههای اصلی زنجیره تأمین منطقه را فراهم میآورد.
جادهها بار میبرند، اما ریل هنوز سهم کافی ندارد
بر اساس آمارهای منتشرشده از سوی مسئولان حوزه حملونقل، حجم ترانزیت خارجی ایران در سال ۱۴۰۳ به حدود ۲۰ میلیون تن نزدیک شده است. حدود ۸۸ درصد این جابهجایی از طریق جاده و ۱۲ درصد از مسیر ریلی انجام شده است.
این ترکیب نشان میدهد که اگرچه حملونقل جادهای همچنان ستون اصلی ترانزیت کشور است، شبکه ریلی ایران هنوز نتوانسته متناسب با ظرفیت جغرافیایی و اقتصادی خود نقشآفرینی کند.
حملونقل ریلی به دلیل ظرفیت بالای جابهجایی، مصرف انرژی کمتر و هزینه مناسبتر در مسافتهای طولانی، میتواند مزیت رقابتی مهمی ایجاد کند. با این حال، کمبود خطوط اتصال مرزی، محدودیت ظرفیت برخی مسیرها، فرسودگی ناوگان و نبود اتصال مستقیم ریلی برخی بنادر، توسعه این بخش را با دشواری مواجه کرده است.
رقابت منطقهای؛ فرصتها در حال عبور از مرزها هستند
ایران تنها کشوری نیست که به دنبال کسب درآمد از جابهجایی کالاهای بینالمللی است. ترکیه با توسعه زیرساختهای ریلی و جادهای، جمهوری آذربایجان با سرمایهگذاری در مسیرهای قفقاز، و کشورهای آسیای مرکزی با توسعه مسیرهای جایگزین، برای جذب بار ترانزیتی رقابت میکنند.
کریدور میانی، که چین را از مسیر آسیای مرکزی، دریای خزر، جمهوری آذربایجان و گرجستان به اروپا متصل میکند، نمونهای از این رقابت است. افزایش ۶۲ درصدی حجم جابهجایی کالا در این کریدور طی سال ۲۰۲۴ و رسیدن آن به ۴.۵ میلیون تن، نشان میدهد کشورهای منطقه برای ایجاد مسیرهای جایگزین سرمایهگذاری میکنند.
در چنین شرایطی، هرگونه تأخیر در تکمیل پروژههای زیرساختی ایران میتواند به معنای انتقال بخشی از بارهای بالقوه به مسیرهای رقیب باشد.
موانعی فراتر از آسفالت و ریل
مشکل ترانزیت ایران صرفاً به کمبود زیرساخت فیزیکی محدود نمیشود. تحریمهای اقتصادی و بانکی، دشواری نقلوانتقال پول، هزینههای بیمه و تأمین مالی، تعدد مقررات، تشریفات گمرکی طولانی، توقف کامیونها در مرزها و ناهماهنگی میان دستگاههای اجرایی، از جمله موانعی هستند که جذابیت مسیر ایران را برای شرکتهای بینالمللی کاهش میدهند.
از سوی دیگر، رقابتپذیری ترانزیت تنها به کوتاهتر بودن مسیر وابسته نیست؛ سرعت، قابلیت پیشبینی زمان تحویل، امنیت، هزینه نهایی و سهولت انجام تشریفات اداری نیز در انتخاب مسیر از سوی صاحبان کالا تعیینکنندهاند.
درآمدی که باید به اقتصاد ملی بازگردد
ترانزیت زمانی به یک موتور اقتصادی تبدیل میشود که درآمد حاصل از آن به خدمات بندری، انبارداری، لجستیک، تعمیر و نگهداری ناوگان، بیمه، حملونقل ترکیبی و ایجاد اشتغال در مناطق مرزی و صنعتی پیوند بخورد.
برای تحقق این هدف، تکمیل خطوط ریلی راهبردی، توسعه بنادر و پایانههای خشک، یکپارچهسازی سامانههای گمرکی، کاهش توقف مرزی، ثبات مقررات و ایجاد مشوق برای سرمایهگذاری بخش خصوصی ضروری است.
جمعبندی اینکه ایران برای تبدیلشدن به قدرت ترانزیتی منطقه، بیش از آنکه به مزیت جغرافیایی تازه نیاز داشته باشد، به مدیریت کارآمد مزیتهای موجود نیازمند است. جادهها و ریلهای ایران ظرفیت عبور میلیونها تن کالا را دارند، اما عبور کالا بهتنهایی به معنای کسب درآمد پایدار نیست. آنچه اهمیت دارد، سهمی است که از این گردش اقتصادی نصیب بنگاههای داخلی، نیروی کار، زیرساختها و در نهایت اقتصاد ملی میشود.