به گزارش پایگاه خبری کیان آنلاین به قلم هانیه سادات احمدی، افزایش قیمت طلا و دلار در اقتصاد ایران دیگر صرفاً یک اتفاق در بازارهای مالی نیست؛ این دو دارایی به شاخصهایی برای سنجش نگرانی مردم نسبت به آینده اقتصادی تبدیل شدهاند.
هر بار که نرخ ارز افزایش پیدا میکند یا قیمت طلا رکورد تازهای ثبت میکند، بخشی از جامعه برای حفظ ارزش داراییهای خود به سمت این بازارها میرود؛ اما در سوی دیگر ماجرا، خانوارهایی قرار دارند که نهتنها امکان سرمایهگذاری در این بازارها را ندارند، بلکه برای تأمین هزینههای روزمره نیز با دشواری بیشتری مواجه میشوند.
این تناقض، یکی از مهمترین شکافهای اقتصاد ایران را آشکار میکند: بازارهای مالی ممکن است رشد کنند، اما این رشد لزوماً به معنای بهبود رفاه عمومی نیست.
رشد داراییها در برابر افت قدرت خرید
افزایش قیمت دلار و طلا معمولاً تحت تأثیر مجموعهای از عوامل از جمله تورم، انتظارات تورمی، نوسانات ارزی، تحولات سیاسی و اقتصادی و شرایط بازارهای جهانی اتفاق میافتد. در چنین شرایطی، طلا و ارز برای بخشی از سرمایهگذاران نقش پناهگاه دارایی را ایفا میکنند؛ یعنی ابزاری برای جلوگیری از کاهش ارزش پسانداز در برابر تورم.
اما همه خانوارها از این امکان برخوردار نیستند. خانوادهای که بخش عمده درآمد ماهانه خود را صرف اجاره مسکن، خوراک، درمان، حملونقل و آموزش میکند، معمولاً مازاد درآمد قابلتوجهی برای خرید طلا یا ارز ندارد. در نتیجه، افزایش قیمت این داراییها برای چنین خانواری بیشتر به معنای افزایش هزینههای زندگی و دشوارتر شدن حفظ سطح رفاه است تا ایجاد فرصت سرمایهگذاری.
به بیان دیگر، کسی که پیشتر طلا خریده است ممکن است از افزایش قیمت آن منتفع شود، اما فردی که تمام درآمدش صرف هزینههای ضروری میشود، سهمی از این رشد ندارد.
آمارها از کوچک شدن سفره خانوار حکایت دارند
ابعاد این فاصله را میتوان در آمارهای مربوط به مصرف خانوار مشاهده کرد. بر اساس تحلیلی که ۱۵ نوامبر ۲۰۲۶ توسط مؤسسه ایراندیتا منتشر شده و بر دادههای مرکز آمار ایران تکیه دارد، هزینه واقعی مواد غذایی خانوارهای شهری ایران در سال ۲۰۲۵ نسبت به سال ۲۰۰۴ حدود ۶۴ درصد کاهش یافته است. این رقم نشان میدهد افزایش هزینههای اسمی خرید مواد غذایی الزاماً به معنای افزایش مصرف نیست و خانوارها در عمل سبد غذایی کوچکتری تهیه میکنند. Iran Open Data Center
همچنین گزارش خبرگزاری رویترز در اکتبر ۲۰۲۶ از افزایش شدید هزینههای زندگی حکایت دارد؛ بهطوریکه تورم سالانه در سپتامبر به ۷۳.۶ درصد و افزایش سالانه قیمت مواد غذایی و نوشیدنیها به ۱۲۱.۸ درصد رسیده بود. در چنین شرایطی، رشد درآمد بسیاری از خانوارها توان جبران افزایش هزینهها را ندارد. Reuters
وقتی طلا از ابزار پسانداز به ابزار تأمین معاش تبدیل میشود
یکی از نشانههای جدی فشار اقتصادی، تغییر کارکرد داراییهای خانوار است. در گذشته، خرید طلا برای بسیاری از خانوادهها راهی برای پسانداز بلندمدت، تأمین آینده فرزندان یا مقابله با تورم محسوب میشد؛ اما اکنون بخشی از خانوارها ناچارند داراییهای طلایی خود را برای پرداخت هزینههای ضروری بفروشند.
گزارش شورای جهانی طلا که در رسانههای اقتصادی بازتاب یافته، نشان میدهد تقاضای ایران برای شمش و سکه طلا در سهماهه سوم سال ۲۰۲۶ نسبت به مدت مشابه سال قبل ۵۱ درصد کاهش داشته است. در همین گزارش به فروش بخشی از ذخایر طلای خانوارها برای تأمین هزینههای زندگی و جابهجایی اشاره شده است. Iran International +1
این تحول اهمیت زیادی دارد؛ زیرا وقتی خانواده برای خرید مواد غذایی یا پرداخت اجاره مجبور به فروش پسانداز خود میشود، در واقع بخشی از امنیت اقتصادی آیندهاش را برای تأمین نیازهای امروز هزینه میکند.
فاصله بازار مالی و اقتصاد واقعی از کجا شکل میگیرد؟
ریشه این شکاف را باید در چند عامل جستوجو کرد: تورم مزمن، کاهش ارزش پول ملی، رشد نامتناسب دستمزدها، رکود فعالیتهای مولد، نااطمینانی اقتصادی و محدود شدن فرصتهای شغلی.
در چنین فضایی، افزایش قیمت داراییها لزوماً ناشی از رونق اقتصادی نیست؛ گاهی صرفاً بازتاب کاهش ارزش پول ملی است. به همین دلیل ممکن است ارزش اسمی دارایی یک فرد چند برابر شود، اما قدرت خرید واقعی او افزایش پیدا نکند.
از سوی دیگر، بازارهای مالی در دسترس همه مردم نیستند. خانوارهای دارای سرمایه مازاد میتوانند از نوسانات بازار ارز و طلا برای حفظ ارزش دارایی خود استفاده کنند، اما خانوارهای حقوقبگیر و کمدرآمد بیشتر در معرض اثرات تورم قرار میگیرند.
ضرورت بازگشت ثبات به اقتصاد خانوار
بانک جهانی نیز در گزارش اکتبر ۲۰۲۶ خود درباره ایران، تداوم تورم بالا و فشار بر رفاه خانوارها را از چالشهای اصلی اقتصاد کشور دانسته است. World Bank
واقعیت این است که موفقیت اقتصادی را نمیتوان صرفاً با افزایش قیمت دلار، طلا، مسکن یا شاخصهای بورسی سنجید. معیار مهمتر، قدرت خرید مردم، امکان تأمین نیازهای اساسی، امنیت شغلی و توانایی پسانداز خانوارهاست.
اگر رشد بازارهای مالی با افزایش تولید، اشتغال پایدار و بهبود درآمد واقعی همراه نباشد، فاصله میان صاحبان دارایی و خانوارهای مصرفکننده بیشتر خواهد شد.
اقتصاد زمانی میتواند از مسیر نوسانات فاصله بگیرد که سرمایه به سمت تولید و اشتغال هدایت شود، تورم مهار شود و دستمزدها متناسب با هزینههای واقعی زندگی افزایش یابند.
در نهایت، پرسش اصلی این نیست که دلار و طلا تا چه قیمتی بالا میروند؛ پرسش اساسی این است که درآمد یک خانواده ایرانی تا چه اندازه میتواند هزینههای زندگی را پوشش دهد. زیرا ارزش واقعی اقتصاد نه در تابلوی صرافیها و ویترین طلافروشیها، بلکه در قدرت خرید و کیفیت زندگی مردم نمایان میشود.