به گزارش پایگاه خبری کیان آنلاین به قلم هانیه سادات احمدی، مرزهای ایران از نظر جغرافیایی یکی از مهمترین مزیتهای اقتصادی کشور محسوب میشوند؛ قرار گرفتن در مسیر ارتباطی آسیای مرکزی، قفقاز، خلیج فارس، دریای عمان و بازارهای بزرگ منطقه، این ظرفیت را ایجاد کرده است که ایران به یکی از کانونهای اصلی تجارت، ترانزیت و توزیع کالا در منطقه تبدیل شود.
با این حال، سهم ایران از تجارت کشورهای همسایه همچنان با ظرفیتهای جغرافیایی، زیرساختی و اقتصادی کشور فاصله دارد؛ فاصلهای که در شرایط افزایش رقابت منطقهای، اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
امروز کشورهای همسایه ایران برای جذب سرمایه، توسعه کریدورهای حملونقل، تسهیل تجارت و تبدیل شدن به مسیر اصلی انتقال کالا رقابت میکنند. ترکیه با توسعه زیرساختهای ریلی و جادهای، امارات با تقویت بنادر و خدمات لجستیکی، عربستان با سرمایهگذاری در زیرساختهای اقتصادی و کشورهای آسیای مرکزی با گسترش مسیرهای ارتباطی جدید، به دنبال افزایش سهم خود از تجارت منطقهای هستند. در چنین شرایطی، مزیت جغرافیایی بهتنهایی تضمینکننده سهم بیشتر از بازار نیست.
**گرههای زیرساختی و هزینههای تجارت**
یکی از مهمترین موانع توسعه تجارت مرزی ایران، محدودیت و ناهماهنگی در زیرساختهای حملونقل است. بخشی از پایانههای مرزی با مشکلاتی مانند کمبود امکانات تخلیه و بارگیری، فرسودگی تجهیزات، ظرفیت محدود انبارداری، نبود سامانههای یکپارچه و ضعف اتصال به شبکه ریلی مواجهاند. این مشکلات باعث افزایش زمان توقف کامیونها، بالا رفتن هزینه حملونقل و کاهش قدرت رقابت کالاهای ایرانی در بازارهای همسایه میشود.
در تجارت منطقهای، زمان تحویل کالا یکی از عوامل تعیینکننده است. هنگامی که صادرکننده ایرانی برای عبور از مرز با تشریفات طولانی، تعدد مجوزها و ناهماهنگی دستگاههای اجرایی مواجه میشود، طبیعی است که بخشی از مشتریان خارجی به مسیرها و تأمینکنندگان رقیب روی بیاورند.
**رقابت کریدورها و کاهش مزیت جغرافیایی**
در سالهای اخیر، توسعه کریدورهای بینالمللی به یکی از محورهای اصلی رقابت اقتصادی منطقه تبدیل شده است. مسیرهای ارتباطی جایگزین، از جمله کریدور میانی متصلکننده چین به اروپا از مسیر آسیای مرکزی و قفقاز، در کنار مسیرهای عبوری از ترکیه و کشورهای حاشیه خلیج فارس، تلاش دارند سهم بیشتری از جابهجایی کالا را جذب کنند.
این تحولات برای ایران یک پیام روشن دارد: اگر زیرساختهای ترانزیتی، تعرفهها، خدمات گمرکی و امنیت سرمایهگذاری متناسب با نیاز بازار بهروزرسانی نشوند، حتی موقعیت جغرافیایی ممتاز نیز نمیتواند مانع انتقال جریان تجارت به مسیرهای رقیب شود.
تحریمها و محدودیتهای مالی؛ مانع پنهان تجارت
در کنار مشکلات زیرساختی، محدودیتهای ناشی از تحریمهای اقتصادی و بانکی نیز بر تجارت خارجی ایران تأثیر گذاشته است. دشواری انتقال پول، محدودیت دسترسی به شبکههای بانکی بینالمللی، افزایش هزینه بیمه و حملونقل و پیچیدگی مبادلات ارزی، بخشی از مشکلات فعالان اقتصادی هستند. بانک جهانی نیز در گزارش اقتصادی ایران، تحریمها و خارج بودن ایران از سازوکارهای مرتبط با FATF را از عوامل محدودکننده تنوعبخشی به شرکای تجاری کشور معرفی کرده است. World Bank
آمارهای تجاری نشان میدهد که با وجود این محدودیتها، بازار کشورهای همسایه همچنان اهمیت بالایی دارد. بر اساس دادههای منتشرشده درباره سال ۲۰۲۴، عراق با حدود ۱۱.۹ میلیارد دلار، امارات با ۷.۲ میلیارد دلار و ترکیه با حدود ۶.۹ میلیارد دلار از مهمترین مقاصد صادرات غیرنفتی ایران بودهاند. این ارقام نشان میدهد که بازار منطقه ظرفیت قابلتوجهی برای صادرات ایران دارد، اما تمرکز تجارت بر تعداد محدودی از شرکای اقتصادی، آسیبپذیری کشور را در برابر تحولات سیاسی و اقتصادی افزایش میدهد. 財務省 +1
ضرورت بازتعریف سیاست تجاری در مرزها
افزایش سهم ایران از تجارت منطقهای نیازمند مجموعهای از اصلاحات هماهنگ است. نخست، باید پایانههای مرزی به مراکز لجستیکی مجهز تبدیل شوند و اتصال ریلی و جادهای آنها به مراکز صنعتی، بنادر و مناطق تولیدی توسعه یابد. دوم، کاهش تشریفات گمرکی، یکپارچهسازی سامانههای اداری و فعالیت شبانهروزی پایانههای پرتردد باید در اولویت قرار گیرد.
همچنین توسعه توافقنامههای ترجیحی، ایجاد زیرساختهای مشترک با کشورهای همسایه، تسهیل صدور ضمانتنامهها و گسترش سازوکارهای تسویه مالی میتواند هزینه مبادلات را کاهش دهد. در این مسیر، بخش خصوصی نیز باید نقش فعالتری در سرمایهگذاری، ایجاد انبارهای منطقهای و توسعه شرکتهای حملونقل بینالمللی داشته باشد.
مرزها؛ از گذرگاه جغرافیایی تا موتور رشد اقتصادی
ایران برای تبدیل شدن به بازیگر مؤثر تجارت منطقهای، بیش از هر چیز به اصلاح نظام لجستیک، ثبات مقررات و کاهش هزینه مبادلات نیاز دارد. آمار رشد تجارت با همسایگان و افزایش ترانزیت کالا نشان میدهد ظرفیتهایی برای توسعه وجود دارد؛ اما رقابت منطقهای منتظر رفع موانع داخلی نمیماند.
مرزها نباید صرفاً محل عبور کامیونها و کنترل کالا باشند؛ بلکه باید به کانونهای تولید، صادرات، خدمات مالی و لجستیک تبدیل شوند. اگر سیاستگذاری اقتصادی بتواند مزیت جغرافیایی ایران را با زیرساخت مناسب، دیپلماسی تجاری و اعتماد سرمایهگذاران پیوند دهد، سهم کشور از تجارت همسایگان میتواند افزایش یابد. در غیر این صورت، فرصتهایی که امروز در اختیار ایران قرار دارند، ممکن است در اختیار مسیرهای رقیب قرار گیرند.