به گزارش پایگاه خبری کیان آنلاین به قلم هانیه سادات احمدی، تازهترین آمارهای تجارت خارجی نشان میدهد ترکیه در نیمه نخست سال ۱۴۰۵ به نخستین مقصد صادراتی ایران تبدیل شده است؛ اتفاقی که با رشد ۵۶.۱ درصدی صادرات به این کشور همراه بوده و میتواند نشانهای از تغییر تدریجی نقشه تجارت خارجی ایران باشد.
تغییر مسیرهای تجاری، تحولات منطقهای، محدودیتهای بانکی، مزیتهای ترانزیتی ترکیه و تلاش صادرکنندگان برای دسترسی به بازارهای جدید، از جمله عواملی هستند که در این جابهجایی نقش دارند.
ترکیه در نیمه نخست سال ۱۴۰۵ جایگاه نخستین مقصد صادراتی ایران را به دست آورده است؛ تحولی که از یک سو اهمیت روزافزون بازار این کشور برای صادرکنندگان ایرانی را نشان میدهد و از سوی دیگر، پرسشهایی درباره تغییر الگوی تجارت خارجی و کاهش یا جابهجایی سهم بازارهای سنتی ایران مطرح میکند. بر اساس آمار منتشرشده، صادرات ایران به ترکیه در این دوره ۵۶.۱ درصد رشد داشته است؛ رشدی که نشان میدهد مناسبات تجاری دو کشور وارد مرحله تازهای شده است.
تبدیل ترکیه به مقصد نخست صادراتی ایران را نمیتوان صرفاً یک جابهجایی آماری دانست. این تحول در شرایطی اتفاق افتاده که تجارت خارجی ایران طی سالهای اخیر با مجموعهای از محدودیتها، از جمله تحریمهای اقتصادی، دشواری نقلوانتقال پول، تغییر مسیرهای حملونقل و محدودیت دسترسی به برخی بازارهای بینالمللی روبهرو بوده است. در چنین شرایطی، انتخاب بازارهایی که امکان دسترسی عملیاتی و ارتباط تجاری پایدارتر با آنها وجود دارد، برای صادرکنندگان اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
چرا ترکیه به مقصد اول صادرات ایران تبدیل شد؟
یکی از مهمترین دلایل افزایش تجارت با ترکیه، موقعیت جغرافیایی و نقش این کشور در اتصال بازارهای آسیایی و اروپایی است. ترکیه از طریق مرزهای زمینی و شبکه حملونقل گسترده خود، امکان دسترسی به بازارهای متنوعی را فراهم میکند. همین موقعیت باعث شده است این کشور علاوه بر مصرفکننده کالاهای ایرانی، به یکی از مسیرهای مهم ترانزیت و توزیع کالا در منطقه تبدیل شود.
از سوی دیگر، نزدیکی جغرافیایی دو کشور هزینه و زمان حملونقل بسیاری از کالاها را کاهش میدهد. برای صادرکنندگان ایرانی که با افزایش هزینههای لجستیکی و محدودیتهای مسیرهای تجاری مواجه هستند، استفاده از بازار ترکیه میتواند مزیت اقتصادی داشته باشد.
تنوع کالاهای صادراتی ایران نیز در گسترش این روابط مؤثر است. محصولات پتروشیمی، مواد معدنی، فلزات، محصولات کشاورزی و برخی کالاهای صنعتی از جمله ظرفیتهایی هستند که میتوانند زمینه افزایش مبادلات میان دو کشور را فراهم کنند.
عامل دیگر، تغییر رفتار صادرکنندگان در انتخاب بازارهای هدف است. فعالان اقتصادی در شرایطی که دسترسی به برخی بازارهای سنتی دشوارتر یا پرهزینهتر شده، به دنبال مقصدهایی هستند که امکان عقد قرارداد، تحویل کالا و دریافت مطالبات در آنها با ریسک کمتری همراه باشد. ترکیه به دلیل برخورداری از زیرساختهای تجاری و حضور گسترده شرکتهای بازرگانی، در این زمینه مورد توجه قرار گرفته است.
سقوط بازارهای سنتی؛ ضلع دیگر تغییر نقشه صادرات
نکته مهم در تحلیل این تحول، بررسی عملکرد ایران در سایر بازارهای اصلی صادراتی است. ترکیه تنها به دلیل رشد صادرات خود به رتبه نخست نرسیده، بلکه افت قابل توجه صادرات به برخی شرکای سنتی نیز در این جابهجایی مؤثر بوده است.
بر اساس آمار گمرکی، صادرات ایران به چین در نیمه نخست سال ۱۴۰۵ حدود ۵۲.۵ درصد، به امارات متحده عربی ۴۹.۴ درصد و به عراق ۳۰ درصد کاهش یافته است. در مقابل، صادرات به ترکیه با رشد ۵۶.۱ درصدی به حدود ۴ میلیارد و ۲۸۴ میلیون دلار رسیده است. در نتیجه، سهم ترکیه از کل صادرات ایران از ۱۰.۶ درصد در مدت مشابه سال گذشته به حدود ۲۲ درصد افزایش یافته است. اتاق بازرگانی،صنایع،معادن و کشاورزی اهواز +1
این ارقام نشان میدهد تغییر رتبه ترکیه حاصل دو روند همزمان است؛ افزایش صادرات به این کشور و کاهش صادرات به بازارهای مهمی که پیشتر بخش قابل توجهی از تجارت ایران را به خود اختصاص میدادند.
کاهش صادرات به چین، عراق و امارات را میتوان از منظر محدودیتهای تجاری، تغییر تقاضا، مشکلات لجستیکی، دشواریهای تسویه مالی و تحولات منطقهای بررسی کرد. البته برای تعیین سهم دقیق هر عامل، به اطلاعات تفصیلی درباره گروههای کالایی و عملکرد صادرکنندگان نیاز است.
تراز تجاری مثبت؛ فرصت یا تغییر موقت؟
یکی دیگر از تحولات قابل توجه، تغییر تراز تجاری ایران با ترکیه است. ارزش تجارت دوجانبه در نیمه نخست سال ۱۴۰۵ به ۷ میلیارد و ۹۱۴ میلیون دلار رسیده که نسبت به مدت مشابه سال قبل ۱۰.۳ درصد افزایش دارد.
در همین دوره، واردات ایران از ترکیه با کاهش ۱۸ درصدی به ۳ میلیارد و ۶۳۰ میلیون دلار رسیده است. ترکیب افزایش صادرات و کاهش واردات باعث شده تراز تجاری ایران با ترکیه از کسری یک میلیارد و ۶۸۵ میلیون دلاری در نیمه نخست سال گذشته به مازاد ۶۵۴ میلیون دلاری در سال جاری تغییر کند. اتاق بازرگانی،صنایع،معادن و کشاورزی اهواز +1
این اتفاق برای صادرکنندگان ایرانی اهمیت دارد، اما نباید آن را بهتنهایی نشانه تثبیت موقعیت صادراتی کشور دانست. کاهش ارزش کل تجارت خارجی ایران از حدود ۵۴.۷ میلیارد دلار به ۴۱.۸ میلیارد دلار در همین دوره نشان میدهد اقتصاد تجاری کشور همچنان با محدودیتهای جدی روبهرو است. جامعترین رسانه اقتصادی
ضرورت تثبیت بازارهای جدید
تبدیل ترکیه به نخستین مقصد صادراتی ایران میتواند فرصتهایی برای توسعه همکاریهای صنعتی، تجاری و ترانزیتی ایجاد کند. با این حال، تداوم این روند به عواملی مانند ثبات مقررات صادراتی، تسهیل مبادلات مالی، کاهش هزینههای حملونقل، رفع موانع گمرکی و ایجاد قراردادهای بلندمدت میان فعالان اقتصادی دو کشور وابسته است.
از سوی دیگر، تمرکز بیش از اندازه صادرات بر یک یا چند بازار مشخص میتواند آسیبپذیری تجارت خارجی را افزایش دهد. بنابراین، سیاست تجاری کشور باید همزمان دو مسیر را دنبال کند: حفظ و توسعه بازار ترکیه و بازگشت به بازارهای مهمی مانند چین، عراق و امارات.
در نهایت، صعود ترکیه به جایگاه نخست مقصد صادراتی ایران، بیش از آنکه صرفاً یک موفقیت آماری باشد، نشانهای از تغییر جغرافیای تجارت خارجی کشور است. مسئله اصلی اکنون این است که آیا ایران میتواند این فرصت را به یک رابطه تجاری پایدار و بلندمدت تبدیل کند یا این جابهجایی صرفاً نتیجه افت صادرات به شرکای سنتی خواهد بود. پاسخ به این پرسش، به توان سیاستگذاران و فعالان اقتصادی در تنوعبخشی به بازارها و کاهش موانع تجارت خارجی بستگی دارد.
منبع آماری: آمار تجارت خارجی گمرک ایران، منتشرشده در گزارشهای آبان ۱۴۰۵. اتاق بازرگانی،صنایع،معادن و کشاورزی اهواز +1