به گزارش پایگاه خبری کیان آنلاین به قلم هانیه سادات احمدی، اختلال در روند تجارت خارجی، کندی تشریفات گمرکی، محدودیت‌های حمل‌ونقل و تغییر مسیرهای مبادلاتی، زنجیره تأمین کالاهای اساسی را با چالش‌های تازه‌ای روبه‌رو کرده است.
در شرایطی که بخش مهمی از نیاز بازار ایران از طریق واردات یا مواد اولیه وارداتی تأمین می‌شود، هرگونه وقفه در مرزهای تجاری می‌تواند بر هزینه تمام‌شده کالا، سرعت عرضه و در نهایت قیمت مصرف‌کننده تأثیر بگذارد. اکنون پرسش اصلی این است که آیا شبکه تأمین و توزیع کشور توان عبور از این اختلال‌ها را دارد یا فشار مرزها به بازار داخلی منتقل خواهد شد؟
گلوگاه‌های مرزی و زنجیره تأمین
تحولات هفته‌های اخیر نشان می‌دهد که فشار بر تجارت خارجی ایران تنها به محدودیت‌های دریایی و مشکلات حمل‌ونقل محدود نمانده و مسیرهای زمینی نیز با موانع عملیاتی و سیاسی مواجه شده‌اند. مرزهای مشترک با عراق، پاکستان و ترکیه که از مسیرهای مهم مبادلات تجاری ایران محسوب می‌شوند، در مقاطع مختلف با محدودیت تردد کامیون‌ها، توقف موقت فعالیت پایانه‌ها و افزایش زمان انتظار خودروهای باری روبه‌رو بوده‌اند.
در تازه‌ترین تحول، عراق اعلام کرده است که گذرگاه مرزی الشیب را پس از تکمیل اقدامات فنی، از ۱۰ نوامبر بازگشایی می‌کند؛ در مقابل، گذرگاه مندلی نیز قرار است از ۱۳ نوامبر به‌صورت موقت برای انجام امور فنی بسته شود. هم‌زمان، وزیر خارجه عراق از درخواست آمریکا برای محدود کردن فعالیت گذرگاه‌های مرزی با ایران به دو گذرگاه خبر داده است؛ موضوعی که می‌تواند بر چشم‌انداز مبادلات تجاری دو کشور اثر بگذارد. Reuters +2
این تحولات در حالی رخ می‌دهد که عراق یکی از بازارهای مهم صادراتی ایران است و هرگونه محدودیت در مسیرهای تجاری مشترک، علاوه بر صادرکنندگان ایرانی، می‌تواند بر تأمین کالا در بازار عراق نیز اثرگذار باشد.
در مرز پاکستان نیز تعلیق فعالیت تجاری در گذرگاه‌های گبد ـ ریمدان و تفتان در اکتبر، موجب توقف تعدادی از خودروهای حامل کالاهایی از جمله گاز مایع، برنج و محصولات کشاورزی شد. چنین اتفاقاتی نشان می‌دهد که وابستگی به تعداد محدودی از گذرگاه‌های پرتردد، می‌تواند آسیب‌پذیری تجارت منطقه‌ای را افزایش دهد. dawn.com +1
کالاهای اساسی؛ کدام محصولات آسیب‌پذیرترند؟
در میان گروه‌های مختلف کالایی، مواد غذایی، نهاده‌های دامی، روغن خام، غلات و برخی اقلام کشاورزی حساسیت بیشتری نسبت به اختلال در مسیرهای وارداتی دارند.
برای نمونه، بخش قابل‌توجهی از نیاز کشور به ذرت و دانه‌های روغنی از طریق واردات تأمین می‌شود. همچنین واردات بخشی از برنج مصرفی و گندم مورد نیاز کشور برای تنظیم بازار و تکمیل تولید داخلی اهمیت دارد.
بر اساس گزارش تحلیلی منتشرشده درباره پیامدهای اختلالات منطقه‌ای بر امنیت غذایی در سال ۲۰۲۶، وابستگی وارداتی ایران در بخش ذرت حدود ۹۵ درصد و در بخش برنج حدود ۲۸ درصد برآورد شده است. این ارقام نشان می‌دهد که اختلال در مسیرهای تأمین این محصولات می‌تواند فراتر از یک مشکل لجستیکی باشد و به مسئله‌ای مرتبط با امنیت غذایی تبدیل شود.
نکته مهم این است که اثر اختلال تجاری برای همه کالاها یکسان نیست. محصولات فسادپذیر مانند میوه و برخی اقلام کشاورزی، در صورت توقف طولانی‌مدت کامیون‌ها، ممکن است پیش از رسیدن به مقصد بخشی از کیفیت یا ارزش اقتصادی خود را از دست بدهند. در مقابل، کالاهایی مانند نهاده‌های دامی و غلات، حتی اگر امکان نگهداری طولانی‌تری داشته باشند، به دلیل حجم بالای جابه‌جایی و اهمیت در چرخه تولید، به استمرار جریان حمل‌ونقل نیاز دارند.
اثر اختلالات مرزی بر قیمت بازار
انتقال فشار از مرزها به بازار داخلی معمولاً از چند مسیر اتفاق می‌افتد. نخست، افزایش هزینه حمل‌ونقل و انبارداری است. زمانی که کامیون‌ها برای عبور از مرز ناچار به انتظار طولانی می‌شوند، هزینه توقف ناوگان، سوخت، دستمزد رانندگان و نگهداری کالا افزایش پیدا می‌کند.
دوم، افزایش هزینه جایگزینی مسیرهای تجاری است. اگر یک مسیر اصلی از دسترس خارج شود، واردکنندگان ناچارند از مسیرهای جایگزین استفاده کنند؛ مسیرهایی که ممکن است طولانی‌تر، پرهزینه‌تر یا دارای ظرفیت محدودتری باشند.
سوم، ایجاد نااطمینانی در بازار است. حتی پیش از بروز کمبود واقعی کالا، نگرانی درباره تأخیر در واردات می‌تواند رفتار برخی فعالان اقتصادی را تغییر دهد. افزایش تقاضای احتیاطی، کاهش عرضه عمده‌فروشان و نگهداری موجودی با هدف جبران ریسک‌های آینده، از جمله عواملی هستند که می‌توانند به نوسان قیمت‌ها دامن بزنند.
با این حال، نباید هر اختلال مرزی را به معنای کمبود قطعی کالا یا افزایش فوری قیمت‌ها دانست. میزان ذخایر راهبردی، موجودی انبارها، زمان ماندگاری کالا، حجم واردات در راه و توان شبکه توزیع، تعیین می‌کنند که آثار این اختلالات با چه شدتی به مصرف‌کننده منتقل شود.
مسیرهای جایگزین؛ راهکار یا انتقال گلوگاه؟
در واکنش به مشکلات تجارت خارجی، استفاده از بنادر شمالی، توسعه حمل‌ونقل ریلی و فعال‌سازی ظرفیت مرزهای جایگزین مورد توجه قرار گرفته است. افزایش سهم مسیرهای شمالی و زمینی در واردات، بخشی از تلاش‌ها برای کاهش وابستگی به مسیرهای سنتی محسوب می‌شود.
بر اساس گزارش منتشرشده از اظهارات مقام‌های وزارت راه، واردات از مرزهای دریایی شمالی در نیمه نخست سال ۲۰۲۶ حدود ۷۶ درصد و واردات از مرزهای زمینی حدود ۴۱ درصد افزایش داشته است. با این حال، این افزایش نتوانسته به‌طور کامل ظرفیت ازدست‌رفته در بنادر جنوبی را جبران کند. محدودیت پذیرش کامیون‌ها از سوی برخی کشورهای همسایه و تشکیل صف‌های طولانی نیز از موانع اصلی این جابه‌جایی بوده است. ایران‌وایر +1
از سوی دیگر، دولت بر ضرورت تنوع‌بخشی به مبادی واردات کالاهای اساسی، رفع موانع گمرکی، استفاده از ظرفیت راه‌آهن و ایجاد مسیرهای پشتیبان تأکید کرده است. این رویکرد در نشست بررسی وضعیت تأمین و واردات کالاهای اساسی در اول اکتبر ۲۰۲۶ نیز مورد تأکید قرار گرفت.
بازار در انتظار تصمیم‌های عملیاتی
آنچه امروز اهمیت دارد، صرفاً باز بودن یا بسته بودن مرزها نیست؛ بلکه میزان واقعی ظرفیت عبور کالا، سرعت انجام تشریفات گمرکی، هماهنگی با کشورهای همسایه و امکان انتقال سریع محموله‌ها به مراکز مصرف است.
برای جلوگیری از انتقال فشار مرزی به سفره خانوارها، رصد روزانه موجودی کالاهای اساسی، تسریع در ترخیص محموله‌های رسوب‌کرده، اولویت‌بندی نهاده‌های تولید و کاهش هزینه‌های اضافی حمل‌ونقل ضروری است.
در کنار این اقدامات، ایجاد سامانه یکپارچه پایش محموله‌های وارداتی می‌تواند امکان شناسایی زودهنگام گلوگاه‌ها و مدیریت هوشمند مسیرهای جایگزین را فراهم کند.
در نهایت، سرنوشت قیمت کالاهای اساسی بیش از هر چیز به توانایی مدیریت زنجیره تأمین وابسته است. اگر مسیرهای جایگزین با ظرفیت کافی فعال شوند و هماهنگی میان دستگاه‌های گمرکی، حمل‌ونقل و تجاری افزایش یابد، می‌توان آثار اختلالات مرزی را تا حدی مهار کرد. اما در صورت تداوم محدودیت‌ها، افزایش هزینه‌های لجستیکی و طولانی شدن زمان تأمین، احتمال انتقال فشار به قیمت تمام‌شده و بازار مصرف افزایش خواهد یافت. مسئله اصلی اکنون تبدیل مدیریت بحران مرزی به یک برنامه پایدار برای تضمین امنیت زنجیره تأمین کشور است.
