به گزارش پایگاه خبری کیان آنلاین به قلم هانیه سادات احمدی، اقتصاد ایران در شرایطی با محدودیتهای ناشی از تحریم، دشواریهای نقلوانتقال مالی و نوسانات ارزی مواجه است که بازار کشورهای همسایه همچنان یکی از در دسترسترین مسیرهای توسعه تجارت خارجی به شمار میرود. نزدیکی جغرافیایی، هزینه حملونقل پایینتر، اشتراکات فرهنگی و نیاز بسیاری از کشورهای منطقه به کالا، انرژی، مواد اولیه و خدمات فنی ایران، ظرفیت قابل توجهی برای افزایش صادرات ایجاد کرده است. با این حال، همه بازارهای همسایه از ظرفیت یکسانی برخوردار نیستند و نوع فرصت تجاری در هر کشور متفاوت است.
بر اساس آمار منتشرشده از عملکرد تجارت خارجی ایران، عراق، امارات متحده عربی، ترکیه، افغانستان و پاکستان از مهمترین مقاصد صادراتی ایران هستند. در ۹ ماهه نخست سال ۱۴۰۳، صادرات غیرنفتی ایران به عراق حدود ۹.۴ میلیارد دلار، به امارات ۵.۳ میلیارد دلار و به ترکیه ۵.۲ میلیارد دلار اعلام شده است. صادرات به افغانستان و پاکستان نیز هر کدام حدود ۱.۷ میلیارد دلار بوده است. این ارقام نشان میدهد بخش قابل توجهی از تجارت غیرنفتی ایران همچنان به بازارهای منطقه وابسته است.
عراق؛ بازاری بزرگ اما رقابتی
عراق همچنان یکی از مهمترین بازارهای صادراتی ایران است. نزدیکی جغرافیایی، مرز زمینی گسترده و تقاضای عراق برای مواد غذایی، مصالح ساختمانی، محصولات پتروشیمی، لوازم خانگی، دارو و کالاهای مصرفی، زمینه مناسبی برای تجارت ایجاد کرده است. در چهار ماه نخست سال ۱۴۰۴ نیز صادرات غیرنفتی ایران به عراق حدود ۳ میلیارد دلار اعلام شد.
با این حال، حضور رقبایی از ترکیه، چین و کشورهای دیگر باعث شده حفظ سهم ایران در بازار عراق نیازمند ارتقای کیفیت، بستهبندی، خدمات پس از فروش و ثبات در تأمین کالا باشد.
امارات؛ فراتر از یک بازار مصرف
امارات متحده عربی جایگاهی متفاوت دارد. این کشور علاوه بر بازار مصرف، یکی از مهمترین مراکز تجاری، لجستیکی و بازصادراتی منطقه است. صادرات غیرنفتی ایران به امارات در چهار ماه نخست سال ۱۴۰۴ حدود ۲.۱ میلیارد دلار گزارش شده است.
ظرفیت این بازار را باید در تجارت مجدد، خدمات لجستیکی، تأمین کالا و دسترسی به بازارهای ثالث نیز بررسی کرد. توسعه همکاری با شرکتهای اماراتی میتواند برای بنگاههای ایرانی که توان حضور مستقیم در برخی بازارها را ندارند، اهمیت ویژهای داشته باشد.
ترکیه؛ بازار بزرگ با فرصتهای صنعتی
ترکیه برای ایران هم رقیب و هم شریک تجاری مهمی است. اندازه بازار، زیرساخت صنعتی و موقعیت این کشور در اتصال آسیا و اروپا، فرصتهایی در حوزه مواد اولیه، محصولات پتروشیمی، صنایع غذایی، نساجی، قطعات و خدمات فنی ایجاد میکند. در مقابل، رقابت شدید تولیدکنندگان داخلی ترکیه و سایر صادرکنندگان، ورود به این بازار را دشوارتر میکند.
افغانستان و پاکستان؛ ظرفیت رشد در تجارت منطقهای
افغانستان یکی از بازارهایی است که روند صادرات ایران به آن در سالهای اخیر قابل توجه بوده است. صادرات غیرنفتی ایران به افغانستان در ۱۱ ماهه سال ۱۴۰۳ حدود ۲.۲ میلیارد دلار اعلام شد و در ۱۰ ماهه همان سال نیز رشد ۳۱ درصدی ثبت شده بود.
پاکستان نیز با جمعیت بالا و نیاز گسترده به انرژی، محصولات غذایی، مصالح ساختمانی و کالاهای صنعتی، ظرفیت قابل توجهی دارد. دو کشور در سال ۱۴۰۴ هدف افزایش تجارت کشاورزی و غذایی دوجانبه به ۳ میلیارد دلار طی دو سال را مطرح کردند.
آسیای مرکزی؛ بازارهایی که نباید نادیده گرفته شوند
ترکمنستان، قزاقستان، ارمنستان، آذربایجان و دیگر کشورهای آسیای مرکزی نیز میتوانند بخشی از راهبرد تنوعبخشی تجارت ایران باشند. مسیرهای ترانزیتی، دسترسی ایران به آبهای آزاد و نیاز این کشورها به مواد غذایی، مصالح، محصولات صنعتی و خدمات فنی، زمینه مناسبی ایجاد کرده است.
در حوزه اوراسیا نیز نشانههایی از رشد تجارت دیده میشود. صادرات ایران به کشورهای عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا در هفت ماهه نخست سال ۱۴۰۴ حدود ۱.۲۶ میلیارد دلار اعلام شد که نسبت به مدت مشابه سال قبل ۱۶ درصد افزایش داشت. رشد صادرات به بلاروس و ارمنستان نیز در همین دوره قابل توجه گزارش شده است.
مسئله اصلی؛ ظرفیت هست، اما موانع هم جدیاند
ظرفیت بازارهای همسایه به خودی خود به افزایش تجارت منجر نمیشود. مشکلات حملونقل، هزینههای مبادله، تغییر مقررات، محدودیتهای بانکی، بازگشت ارز، استانداردها، ضعف برندینگ و نبود شبکه توزیع حرفهای از جمله موانعی هستند که میتوانند مزیت جغرافیایی ایران را کاهش دهند. مسئولان تجارت خارجی نیز در سالهای اخیر بر مشکلاتی مانند مقررات پیچیده و کمبود زیرساختهای صادراتی تأکید کردهاند.
در چنین شرایطی، فرصت اصلی ایران تنها افزایش حجم صادرات نیست؛ بلکه تغییر ترکیب صادرات از کالاهای خام و کمارزش به محصولات صنعتی، غذایی، دانشبنیان و خدمات فنی و مهندسی اهمیت بیشتری دارد.
در مجموع، عراق، امارات، ترکیه، افغانستان و پاکستان همچنان مهمترین بازارهای نزدیک ایران هستند، اما آسیای مرکزی و اوراسیا نیز میتوانند در صورت توسعه کریدورهای حملونقل، توافقهای تجاری و سازوکارهای مالی، سهم بیشتری در تجارت خارجی ایران پیدا کنند. آینده تجارت منطقهای ایران بیش از هر چیز به توان بنگاههای ایرانی برای شناخت دقیق نیاز بازارها، ایجاد شبکه توزیع، افزایش کیفیت و کاهش هزینه مبادله وابسته خواهد بود.
