به گزارش کیان آنلاین، اگر یک کالا از مرزهای کشور وارد یا از آن خارج شود، نمی‌تواند بدون طی شدن مجموعه‌ای از فرآیندهای قانونی به مقصد برسد. بررسی اسناد، شناسایی کالا، تعیین ارزش و تعرفه، دریافت مجوزهای لازم و کنترل خروج یا ورود محموله، بخشی از فرآیندهایی هستند که در چارچوب گمرکی انجام می‌شوند. ازهمین‌رو، پاسخ به سؤال گمرک چیست فقط به تعریف یک سازمان محدود نمی‌شود؛ گمرک یکی از بخش‌های مهم در مدیریت تجارت خارجی و اجرای مقررات مربوط به ورود، خروج و عبور کالا است. در ایران، گمرک جمهوری اسلامی ایران به‌عنوان یک سازمان دولتی زیرمجموعه وزارت امور اقتصادی و دارایی فعالیت می‌کند و قانون، آن را «مرزبان اقتصادی کشور» معرفی کرده است. این سازمان علاوه‌بر وصول حقوق ورودی، در اجرای مقررات صادرات و واردات، کنترل عبور کالا، انجام تشریفات قانونی و تسهیل تجارت نیز نقش دارد.
گمرک چیست؟
اگر بخواهیم خیلی ساده بگوییم گمرک چیست، می‌توان گفت گمرک نهادی است که ورود، خروج و عبور کالا از قلمرو گمرکی کشور را طبق قوانین و مقررات کنترل و مدیریت می‌کند. این کنترل فقط به باز کردن و بررسی فیزیکی محموله‌ها محدود نیست و اسناد، ارزش، تعرفه، مجوزها و وضعیت قانونی کالا نیز در فرآیندهای گمرکی بررسی می‌شوند. در قانون امور گمرکی، گمرک جمهوری اسلامی ایران به‌عنوان مرزبان اقتصادی کشور شناخته شده و مسئول اجرای قوانین مربوط به صادرات، واردات و ترانزیت کالا و وصول حقوق ورودی و برخی وجوه قانونی است. در کنار این وظایف، تسهیل تجارت نیز یکی از مأموریت‌های گمرک محسوب می‌شود؛ بنابراین نقش گمرک دو وجه مهم دارد: از یک سو باید از اجرای مقررات و کنترل ورود و خروج کالا اطمینان حاصل کند و از سوی دیگر، شرایط لازم برای انجام روان‌تر تجارت قانونی را فراهم کند.
مهم‌ترین وظایف گمرک چیست؟
وظایف گمرک بسیار گسترده‌تر از دریافت عوارض هنگام ورود کالا است. ماده ۳ قانون امور گمرکی، وظایفی مانند اعمال سیاست‌های دولت در زمینه صادرات، واردات و عبور کالا، تشخیص و وصول حقوق ورودی، انجام تشریفات ترخیص، کنترل عبور کالا و اعمال مقررات مربوط به ممنوعیت‌ها و معافیت‌ها را برای گمرک تعیین کرده است.
مهم‌ترین وظایف را می‌توان این‌گونه خلاصه کرد:
- کنترل ورود و خروج کالا از مبادی رسمی
- اجرای قوانین گمرکی و مقررات مربوط به تجارت
- تشخیص و وصول حقوق ورودی
- بررسی اسناد و اطلاعات ارائه‌شده درباره کالا
- انجام فرآیندهای قانونی برای ترخیص کالا
- نظارت بر عبور کالا در رویه‌های ترانزیتی
- اعمال مقررات مربوط به کالاهای ممنوع یا مشروط
- مبارزه با تخلفات و قاچاق گمرکی
- استفاده از فناوری برای تسهیل فرآیندهای گمرکی
- فراهم کردن زیرساخت‌های لازم برای توسعه تجارت قانونی
درواقع، نقش گمرک ایجاد تعادل میان کنترل و تسهیل است؛ یعنی کالا باید مطابق مقررات بررسی شود اما فرآیند تجارت نیز تا حد امکان شفاف و قابل پیش‌بینی باشد.
نقش گمرک در واردات کالا
در فرآیند واردات، گمرک یکی از مهم‌ترین نقاطی است که کالا باید از آن عبور کند. پس از ورود محموله به قلمرو گمرکی، اطلاعات و اسناد مربوط به آن ارائه می‌شود و فرآیند اظهار و بررسی آغاز می‌شود. در این مرحله، صاحب کالا یا نماینده قانونی او اطلاعات کالا را در اظهارنامه گمرکی ثبت می‌کند. نوع کالا، مقدار، ارزش، کشور مبدأ، ردیف تعرفه و سایر اطلاعات مورد نیاز باید مطابق اسناد و مقررات اظهار شوند. پس از اظهار کالا، بررسی‌های گمرکی انجام می‌شود. بسته به نوع کالا، اطلاعات اظهارشده، سطح ریسک و سایر عوامل، ممکن است اسناد بررسی شوند یا کالا نیز مورد ارزیابی فیزیکی قرار گیرد. در رویه‌های موجود، اظهارنامه‌ها می‌توانند در مسیرهای مختلف کنترلی قرار بگیرند.
در ادامه، ارزش و طبقه‌بندی کالا بررسی و وجوه قانونی مربوط محاسبه می‌شود. پس از انجام الزامات، پرداخت مبالغ و دریافت مجوزهای لازم، فرآیند ترخیص کالا تکمیل خواهد شد. به‌همین‌علت، اگر اسناد ناقص باشند، تعرفه به‌درستی تعیین نشده باشد یا مجوز مورد نیاز وجود نداشته باشد، فرآیند واردات می‌تواند با تأخیر مواجه شود.
نقش گمرک در صادرات کالا
در صادرات نیز گمرک وظیفه کنترل قانونی خروج کالا از کشور را برعهده دارد. صادرکننده باید اطلاعات کالا را طبق رویه صادراتی اظهار کند و اسناد لازم را در اختیار گمرک قرار دهد. در فرآیند صادرات، نوع کالا، مقدار، ارزش و سایر اطلاعات اظهارشده بررسی می‌شوند و در صورت نیاز، مجوزهای مربوط نیز کنترل خواهند شد. کنترل کالا در مواردی می‌تواند به بررسی فیزیکی محموله نیز منجر شود. پس از انجام مراحل قانونی، کالا اجازه خروج از کشور را دریافت می‌کند. بنابراین گمرک در کنار کنترل واردات، یکی از نهادهای اصلی در مدیریت جریان صادرات و واردات و صادرات کشور است.
تشریفات گمرکی چیست؟
تشریفات گمرکی به مجموعه اقداماتی گفته می‌شود که برای انجام قانونی یک رویه گمرکی مانند واردات، صادرات یا ترانزیت انجام می‌شود. این اقدامات بسته به نوع رویه و کالا متفاوت هستند، اما معمولا شامل ارائه اطلاعات، تسلیم اسناد، اظهار، کنترل و ارزیابی، محاسبه وجوه و درنهایت صدور مجوز مربوط به خروج یا ادامه مسیر کالا هستند. برای نمونه، در واردات قطعی، کالا پس از انجام تشریفات و پرداخت حقوق ورودی و هزینه‌های خدمات قابل ترخیص می‌شود. قانون امور گمرکی نیز ورود قطعی را رویه‌ای تعریف می‌کند که کالا برای استفاده در داخل کشور و پس از انجام تشریفات قانونی و پرداخت وجوه مربوط، ترخیص می‌شود؛ بنابراین وقتی از تشریفات گمرکی صحبت می‌کنیم، منظور یک مرحله مشخص نیست، بلکه مجموعه‌ای از اقدامات مرتبط با کالا و اسناد آن است.
تعرفه و طبقه‌بندی کالا در گمرک
یکی از مهم‌ترین بخش‌های فرآیند گمرکی، طبقه‌بندی کالا است. هر کالا باید براساس ویژگی‌ها و ماهیت خود در یک ردیف تعرفه‌ای مشخص قرار بگیرد. در این فرآیند، HS Code اهمیت زیادی دارد. این نظام بین‌المللی برای توصیف و کدگذاری کالاها استفاده می‌شود و مبنای بسیاری از آمارها و فرآیندهای تجاری است. تعرفه گمرکی نیز به ردیف مربوط به کالا و مقررات قابل اعمال وابسته است. تعیین اشتباه طبقه‌بندی می‌تواند روی محاسبه حقوق ورودی، مجوزهای لازم و حتی امکان واردات یا صادرات کالا تأثیر بگذارد. ازهمین‌رو، انتخاب صحیح ردیف تعرفه باید پیش از انجام معامله و اظهار کالا با دقت بررسی شود.
ارزش‌گذاری گمرکی چیست؟
ارزش کالا فقط برای ثبت اطلاعات تجاری اهمیت ندارد و می‌تواند در محاسبه مبالغ قابل پرداخت نیز نقش داشته باشد. ارزش‌گذاری گمرکی فرآیندی است که طی آن ارزش گمرکی کالا برای اجرای مقررات مربوط تعیین می‌شود. طبق قانون امور گمرکی، ارزش گمرکی کالای ورودی در حالت معمول بر مبنای بهای خرید در مبدأ به‌علاوه هزینه بیمه و حمل‌ونقل و برخی هزینه‌های مرتبط تا نخستین دفتر گمرکی تعیین می‌شود و نرخ ارز اعلام‌شده توسط بانک مرکزی در روز اظهار نیز در محاسبات قانونی مورد توجه قرار می‌گیرد. اگر اسناد ارائه‌شده قابل پذیرش نباشند یا شرایط مقرر وجود نداشته باشد، قانون روش‌های دیگری را برای تعیین ارزش پیش‌بینی کرده است. بنابراین ارائه اسناد صحیح و شفاف درباره ارزش کالا اهمیت زیادی دارد.
حقوق ورودی و هزینه‌های گمرکی
یکی از اصطلاحاتی که در فرآیند واردات زیاد شنیده می‌شود، حقوق ورودی کالا است. این مفهوم با هزینه‌های خدمات گمرکی یکسان نیست. طبق قانون امور گمرکی، حقوق ورودی شامل حقوق گمرکی، سود بازرگانی و وجوهی است که به موجب قانون وصول آن‌ها بر عهده گمرک قرار گرفته و به واردات قطعی کالا تعلق می‌گیرند؛ درحالی‌که هزینه‌های انجام خدمات از این تعریف جدا هستند. برای مثال، هزینه‌هایی مانند انبارداری، باربری، توزین یا برخی خدمات مرتبط با فرآیند گمرکی، ماهیت متفاوتی از حقوق ورودی دارند. به‌همین‌دلیل، هنگام محاسبه هزینه واردات نباید فقط به تعرفه گمرکی توجه کرد و باید مجموع مبالغ قانونی و هزینه‌های خدمات مرتبط را در نظر گرفت.
نقش گمرک در مبارزه با قاچاق و تخلفات
یکی از بخش‌های مهم وظایف گمرک، کنترل کالاها و اسناد برای اطمینان از انطباق آن‌ها با مقررات است. این موضوع در مقابله با قاچاق کالا و تخلفات گمرکی اهمیت زیادی دارد. گمرک در چارچوب قانون، کالاهای ورودی و خروجی، اطلاعات اظهارشده و اسناد مربوط را بررسی می‌کند. وجود مغایرت میان کالا و اظهارنامه، ارزش، تعداد، نوع کالا یا اسناد می‌تواند باعث بررسی بیشتر و اعمال مقررات قانونی شود. البته مبارزه با قاچاق تنها بر عهده گمرک نیست و دستگاه‌های مختلفی در کنترل مرزها و تجارت نقش دارند. بااین‌حال، گمرک یکی از مهم‌ترین نقاط کنترل جریان رسمی کالا در کشور محسوب می‌شود. قانون امور گمرکی نیز اجرای مقررات مربوط به تخلفات و قاچاق گمرکی را در زمره وظایف این سازمان قرار داده است.
گمرک و ترانزیت کالا
همه کالاهایی که از گمرک عبور می‌کنند الزاما قرار نیست در همان کشور مقصد نهایی داشته باشند. در ترانزیت کالا، محموله ممکن است از قلمرو یک کشور عبور کند تا به مقصد دیگری برسد. در قانون امور گمرکی، رویه‌هایی مانند عبور خارجی و عبور داخلی پیش‌بینی شده است. کالا در این حالت باید تحت نظارت گمرک و طبق شرایط تعیین‌شده جابه‌جا شود. نقش گمرک در ترانزیت، کنترل مسیر و اطمینان از رعایت الزامات مربوط به عبور کالا است. ازهمین‌رو، گمرک می‌تواند در تسهیل تجارت خارجی و ایجاد مسیرهای امن برای جابه‌جایی کالا میان کشورها نقش مهمی داشته باشد.
تفاوت گمرک با سایر سازمان‌های مرزی
گاهی تصور می‌شود همه سازمان‌هایی که در مرز فعالیت می‌کنند وظایف یکسانی دارند؛ درحالی‌که هر دستگاه مسئولیت مشخصی دارد. گمرک عمدتا مسئول اجرای مقررات گمرکی، کنترل جریان کالا و وصول وجوه قانونی مربوط به واردات است. مرزبانی بیشتر وظایف مرتبط با امنیت و کنترل مرزها را دنبال می‌کند. سازمان بنادر در حوزه زیرساخت و عملیات بندری فعالیت دارد و دستگاه‌هایی مانند استاندارد، قرنطینه، دامپزشکی و غذا و دارو نیز حسب نوع کالا، مجوزها و کنترل‌های تخصصی خود را انجام می‌دهند.
در فرآیند واردات، همکاری میان این دستگاه‌ها اهمیت زیادی دارد و بخشی از تأخیر در ترخیص کالا می‌تواند به دریافت مجوز از سازمان‌های همجوار گمرک مربوط باشد.
گمرک الکترونیکی و سامانه‌های گمرکی
فناوری در سال‌های اخیر بخش مهمی از فرآیندهای گمرکی را تغییر داده است. ثبت و بررسی الکترونیکی اطلاعات، تبادل داده میان دستگاه‌ها و استفاده از سامانه‌های مدیریت ریسک می‌تواند نیاز به فرآیندهای دستی را کاهش دهد. قانون امور گمرکی نیز گمرک را موظف کرده است امکان استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات را در اجرای وظایف خود فراهم کند. در گمرک ایران نیز فرآیندهای کنترل بر مبنای مدیریت ریسک انجام می‌شوند و اظهارنامه‌ها می‌توانند براساس سطح ریسک در مسیرهای مختلف قرار بگیرند. این رویکرد با هدف تمرکز کنترل‌های دقیق‌تر بر محموله‌های پرریسک و تسهیل فرآیند کالاهای کم‌ریسک‌تر مورد استفاده قرار می‌گیرد.
دیجیتالی شدن فرآیندها همچنین می‌تواند شفافیت، سرعت تبادل اطلاعات و امکان رهگیری مراحل مختلف را افزایش دهد.
چرا شناخت وظایف گمرک برای تجار مهم است؟
برای یک تاجر، ناآشنایی با فرآیندهای گمرکی می‌تواند به اندازه اشتباه در خرید یا حمل کالا هزینه ایجاد کند. اگر اظهار کالا با مشخصات واقعی محموله مطابقت نداشته باشد یا اسناد و مجوزها از ابتدا آماده نشده باشند، احتمال توقف کالا و افزایش هزینه‌ها وجود دارد. شناخت قوانین گمرکی کمک می‌کند واردکننده یا صادرکننده پیش از معامله درباره HS Code، ارزش، مجوزها، ممنوعیت‌ها و حقوق ورودی کالا اطلاعات کافی داشته باشد. این موضوع به کاهش خطا و پیش‌بینی بهتر هزینه و زمان کمک می‌کند. شناخت مرزهای گمرکی و رویه‌های مربوط به واردات، صادرات و ترانزیت نیز برای برنامه‌ریزی حمل اهمیت دارد. درنهایت، هرچه تاجر با وظایف گمرک و مراحل تشریفات گمرکی آشناتر باشد، احتمال بروز خطا و تأخیر در فرآیند تجارت کمتر خواهد بود.
جمع‌بندی
حالا که می‌دانیم گمرک چیست، مشخص است که این سازمان صرفا محلی برای پرداخت عوارض و تحویل گرفتن کالا نیست. گمرک یکی از ارکان اصلی مدیریت ورود، خروج و عبور کالا و بخشی مهم از ساختار تجارت خارجی کشور است. گمرک جمهوری اسلامی ایران از طریق اجرای مقررات، کنترل اسناد و کالا، دریافت حقوق ورودی، نظارت بر ترانزیت و مقابله با تخلفات، از اجرای قانونی فرآیندهای تجاری اطمینان حاصل می‌کند. درعین‌حال، تسهیل تجارت و استفاده از فناوری‌های جدید نیز در مأموریت‌های گمرکی جایگاه مهمی دارد.
برای فعالان اقتصادی، شناخت نقش گمرک فقط یک موضوع آموزشی نیست، بلکه می‌تواند به تصمیم‌گیری بهتر، کاهش خطا، کنترل هزینه‌ها و تسریع ترخیص کالا کمک کند. هرچه واردکننده یا صادرکننده پیش از شروع معامله با اظهارنامه گمرکی، طبقه‌بندی کالا، ارزش‌گذاری، تعرفه و قوانین مرتبط آشناتر باشد، مسیر انجام واردات و صادرات نیز قابل پیش‌بینی‌تر خواهد بود.
