به گزارش پایگاه خبری کیان آنلاین به قلم هانیه سادات احمدی، با نزدیک شدن به فصل سرد سال، بار دیگر مسئله تأمین گاز طبیعی به یکی از مهمترین چالشهای اقتصاد ایران تبدیل میشود؛ چالشی که هر سال با افزایش مصرف خانگی، محدودیت عرضه به صنایع و نگرانی از کاهش تولید در بخشهای مولد اقتصاد خود را نشان میدهد.
در شرایطی که گاز طبیعی نقش اساسی در فعالیت صنایع فولاد، پتروشیمی، سیمان، نیروگاهها و سایر واحدهای تولیدی دارد، افزایش مصرف خانگی در زمستان میتواند تعادل عرضه و تقاضا را بر هم بزند و هزینههای قابلتوجهی به اقتصاد تحمیل کند.
مسئله اصلی این است که آیا در زمان اوج مصرف، صنایع باید نخستین بخشهایی باشند که با محدودیت گاز مواجه میشوند؟ و آیا سیاست تأمین گرمایش خانگی، بدون در نظر گرفتن پیامدهای اقتصادی محدودیت انرژی برای تولید، میتواند در بلندمدت ادامه پیدا کند؟
این موضوع صرفاً یک مسئله فنی در حوزه انرژی نیست؛ بلکه به امنیت اقتصادی، اشتغال، صادرات، درآمد ارزی و حتی ثبات بازار داخلی ارتباط مستقیم دارد.
ناترازی گاز؛ مسئلهای فراتر از افزایش مصرف خانگی
ایران با وجود برخورداری از دومین ذخایر بزرگ اثباتشده گاز طبیعی جهان، سالهاست در تأمین پایدار این حامل انرژی با مشکل مواجه است. رشد مصرف داخلی، توسعهنیافتن متناسب زیرساختهای تولید و انتقال، فرسودگی تجهیزات و کمبود سرمایهگذاری در پروژههای بالادستی، از جمله عواملی هستند که شکاف میان تولید و مصرف را افزایش دادهاند.
بر اساس گزارش منتشرشده در ۱۶ نوامبر ۲۰۲۶، مصرف روزانه گاز بخش خانگی به حدود ۴۸۰ میلیون مترمکعب رسیده و پیشبینی میشود با کاهش دما افزایش بیشتری پیدا کند. همچنین دولت برای زمستان امسال از احتمال کسری روزانه حدود ۴۳۰ میلیون مترمکعب گاز در زمان اوج مصرف خبر داده است. این رقم نشان میدهد که مسئله ناترازی گاز دیگر محدود به چند واحد صنعتی یا یک منطقه جغرافیایی نیست و میتواند ابعاد ملی پیدا کند.
شرایط امسال از جهت دیگری نیز پیچیدهتر شده است. آسیبدیدن تأسیسات فرآورش گاز در جریان حملات نظامی سال جاری، ظرفیت تولید کشور را کاهش داده است. به گفته مدیرعامل شرکت ملی گاز، بخشی از ظرفیت ازدسترفته احیا شده، اما بازگرداندن کامل ظرفیت آسیبدیده ممکن است تا سال ۲۰۲۸ طول بکشد.
صنایع؛ نخستین قربانیان محدودیت گاز
در زمان بروز ناترازی، سیاستگذار معمولاً تأمین گاز بخش خانگی را در اولویت قرار میدهد؛ تصمیمی که از منظر حفظ گرمایش منازل و تأمین نیازهای ضروری خانوارها قابل درک است. با این حال، پیامد اقتصادی این سیاست زمانی آشکار میشود که محدودیت گاز به واحدهای صنعتی منتقل شود.
صنایع فولاد، سیمان و پتروشیمی از جمله بخشهایی هستند که وابستگی قابلتوجهی به گاز طبیعی دارند. در صنعت پتروشیمی، گاز علاوه بر تأمین انرژی، ماده اولیه تولید بسیاری از محصولات محسوب میشود. بنابراین قطع یا کاهش سهمیه گاز تنها به معنای افزایش هزینه انرژی نیست، بلکه میتواند مستقیماً به توقف خطوط تولید منجر شود.
برای نمونه، در روزهای اخیر گزارشهایی از توقف یکی از واحدهای تولید متانول شرکت پتروشیمی زاگرس در عسلویه در پی محدودیت گاز منتشر شده است. چنین اتفاقی نشان میدهد که آثار ناترازی حتی پیش از رسیدن زمستان به اوج سرما نیز قابل مشاهده است.
کاهش تولید صنایع، زنجیرهای از پیامدهای اقتصادی را به همراه دارد؛ از کاهش عرضه محصولات در بازار داخلی گرفته تا افت صادرات، کاهش درآمد ارزی، افزایش هزینه تمامشده کالاها و فشار بر اشتغال. در صنایع فولادی و سیمانی نیز توقف یا کاهش ظرفیت تولید میتواند اجرای پروژههای عمرانی و تأمین مواد اولیه سایر بخشهای اقتصادی را تحت تأثیر قرار دهد.
چرا مصرف خانگی به نقطه حساس بحران تبدیل شده است؟
یکی از دلایل اصلی ناترازی گاز در ایران، الگوی مصرف انرژی در ساختمانهاست. بخش قابلتوجهی از ساختمانهای کشور از نظر عایقبندی حرارتی، پنجرهها و تجهیزات گرمایشی استانداردهای بهینه را رعایت نمیکنند. در نتیجه، بخشی از گاز مصرفی به جای ایجاد گرمایش مؤثر، از طریق اتلاف حرارتی هدر میرود.
از سوی دیگر، قیمت پایین انرژی در مقایسه با هزینه واقعی تأمین و انتقال آن، انگیزه اقتصادی کافی برای اصلاح الگوی مصرف ایجاد نکرده است. بر اساس تحلیل اداره اطلاعات انرژی آمریکا، بخش خانگی و تجاری در سال ۲۰۲۲ حدود ۳۳ درصد مصرف گاز ایران را به خود اختصاص دادهاند و این سهم در زمستان به دلیل افزایش نیاز گرمایشی بیشتر میشود.
دولت در روزهای اخیر از مردم خواسته است دمای منازل را در محدوده ۱۸ تا ۲۱ درجه تنظیم کنند و دستگاههای اجرایی نیز مصرف گاز خود را کاهش دهند. همچنین برای ساختمانهای دولتی الزاماتی در زمینه مدیریت دما و خاموشکردن سیستمهای گرمایشی در روزهای تعطیل اعلام شده است.
راهکار چیست؛ کاهش تولید یا اصلاح ساختار انرژی؟
عبور از بحران زمستانی گاز نیازمند مجموعهای از اقدامات کوتاهمدت و بلندمدت است. در کوتاهمدت، مدیریت مصرف ساختمانهای دولتی و تجاری، بهینهسازی سامانههای گرمایشی، اطلاعرسانی عمومی و اولویتبندی شفاف مصارف ضروری میتواند از شدت فشار بر شبکه بکاهد.
در بخش صنعت نیز توسعه زیرساخت استفاده از سوخت جایگزین، ذخیرهسازی سوخت مایع و تدوین برنامههای قابل پیشبینی برای تخصیص گاز ضروری است. واحدهای تولیدی باید از محدودیتهای احتمالی اطلاع داشته باشند تا بتوانند برنامه تولید، تأمین مواد اولیه و تعهدات صادراتی خود را تنظیم کنند.
اما راهکار اساسی در بلندمدت، افزایش ظرفیت تولید، سرمایهگذاری در توسعه میادین گازی، نوسازی پالایشگاهها، کاهش تلفات شبکه انتقال و توزیع و اجرای گسترده طرحهای بهینهسازی مصرف انرژی است.
زمستانی که هزینه آن را اقتصاد میپردازد
واقعیت این است که تأمین گرمایش خانوارها و حفظ فعالیت صنایع نباید بهعنوان دو هدف متضاد تعریف شوند. خانوارها به انرژی برای زندگی نیاز دارند و صنایع نیز برای تولید، اشتغال و ایجاد درآمد ملی به گاز وابستهاند.
اگر هر زمستان راهحل اصلی مدیریت ناترازی، محدودکردن گاز صنایع باشد، اقتصاد کشور با چرخهای تکراری از کاهش تولید، افت صادرات و افزایش هزینههای اقتصادی مواجه خواهد شد.
بنابراین پرسش اصلی فقط این نیست که آیا صنایع در زمستان قربانی تأمین گرمایش خانگی میشوند؛ بلکه این است که چرا با وجود منابع عظیم گازی، هنوز سازوکاری پایدار برای تأمین همزمان نیاز خانوارها و بخش تولید ایجاد نشده است؟
پاسخ به این پرسش، تعیینکننده آینده امنیت انرژی و توان رقابتی صنایع ایران خواهد بود.