به گزارش پایگاه خبری کیان آنلاین به قلم هانیه سادات احمدی، مرزهای زمینی ایران با کشورهای همسایه، به‌ویژه عراق و ترکیه، از مهم‌ترین ظرفیت‌های اقتصادی کشور برای توسعه صادرات غیرنفتی، ارزآوری و گسترش مناسبات تجاری به شمار می‌روند.
موقعیت جغرافیایی ایران و دسترسی به بازارهای مصرفی منطقه، این امکان را فراهم کرده است که مرزهای زمینی به پیشران توسعه تجارت خارجی تبدیل شوند؛ اما در عمل، بخشی از این ظرفیت به دلیل مشکلات زیرساختی، ناهماهنگی دستگاه‌های اجرایی، مقررات متغیر و تشریفات پیچیده گمرکی به‌درستی مورد استفاده قرار نمی‌گیرد.
در این میان، گمرکات مهران، بازرگان و پرویزخان به دلیل موقعیت راهبردی و حجم مبادلات تجاری، اهمیت ویژه‌ای دارند. هر یک از این گذرگاه‌ها می‌توانند نقشی تعیین‌کننده در تقویت صادرات ایران ایفا کنند، مشروط بر آنکه مدیریت مرزها از رویکرد صرفاً اداری و کنترلی به سمت تسهیل تجارت و افزایش بهره‌وری تغییر کند.
مهران؛ دروازه فعال صادرات به عراق
گمرک مهران یکی از مهم‌ترین مسیرهای تجاری ایران با عراق است. نزدیکی این گذرگاه به استان‌های مرکزی عراق و دسترسی مناسب به بازارهای مصرفی این کشور، مزیت قابل‌توجهی برای صادرکنندگان ایرانی ایجاد کرده است. محصولات پتروشیمی، مصالح ساختمانی، کاشی و سرامیک، محصولات فلزی، پلاستیکی و محصولات کشاورزی از مهم‌ترین اقلام صادراتی از این مرز هستند.
بر اساس گزارش‌های منتشرشده در سال ۱۴۰۵، صادرات از مرز مهران در شش‌ماهه نخست سال به بیش از ۴۵۳ میلیون دلار رسیده است. همچنین در گزارش دیگری، صادرات ۱۱ماهه این مرز بیش از ۱.۲ میلیارد دلار اعلام شده است. این ارقام نشان می‌دهد مهران صرفاً یک گذرگاه مرزی نیست، بلکه یکی از کانون‌های اصلی درآمدزایی صادراتی در غرب کشور محسوب می‌شود. با این حال، افزایش حجم تردد کامیون‌ها، محدودیت امکانات تخلیه و بارگیری، ضرورت هماهنگی با طرف عراقی و تداخل فعالیت‌های تجاری با تردد زائران، از جمله مسائلی است که مدیریت این مرز را پیچیده می‌کند. شفق نيوز.. +1
پرویزخان؛ ظرفیت مهم تجارت با اقلیم کردستان
گمرک پرویزخان در استان کرمانشاه، یکی دیگر از مسیرهای راهبردی تجارت ایران و عراق است که به‌ویژه در مبادلات با اقلیم کردستان عراق اهمیت دارد. این مرز به دلیل ارتباط با بازارهای مصرفی اقلیم و امکان صادرات مستمر کالاهای ایرانی، جایگاه ویژه‌ای در زنجیره تجارت منطقه‌ای دارد.
آمار شش‌ماهه نخست سال ۱۴۰۴ نشان می‌دهد از طریق گمرکات پرویزخان، شوشمی و شیخ‌صله، حدود ۶۷۳ میلیون دلار کالا به بخش کردنشین عراق صادر شده است. عمده این کالاها شامل آهن‌آلات، میلگرد، کاشی و سرامیک، محصولات کشاورزی، لبنیات و فرآورده‌های پلاستیکی بوده‌اند. Tasnim
با وجود این ظرفیت، تعدد رویه‌های تجاری، تفاوت مقررات در بخش‌های مختلف عراق، مسائل مربوط به استاندارد و قرنطینه کالا و ضرورت هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول، می‌تواند سرعت مبادلات را کاهش دهد. در چنین شرایطی، حتی مزیت فاصله جغرافیایی و قیمت رقابتی کالاهای ایرانی نیز ممکن است تحت تأثیر هزینه‌های اضافی حمل‌ونقل و توقف کامیون‌ها قرار گیرد.
بازرگان؛ مسیر راهبردی تجارت با ترکیه
در جبهه شمال‌غربی کشور، گمرک بازرگان مهم‌ترین دروازه زمینی ایران برای تجارت با ترکیه و دسترسی به بازارهای اروپایی به شمار می‌رود. اهمیت این گذرگاه تنها به صادرات و واردات دوجانبه محدود نیست؛ بلکه بازرگان یکی از مسیرهای اصلی ترانزیت کالا میان ایران، ترکیه، قفقاز و اروپا محسوب می‌شود.
بر اساس گزارش‌های تجاری، در شش‌ماهه نخست سال ۱۴۰۴، صادرات ایران به ترکیه از نظر ارزشی حدود ۲.۷ میلیارد دلار بوده که نسبت به مدت مشابه سال قبل ۱۴ درصد رشد داشته است. این آمار بیانگر ظرفیت قابل‌توجه بازار ترکیه برای محصولات ایرانی است. eghtesadekeshvar.ir
با این حال، بازرگان با چالش‌هایی نظیر صف کامیون‌ها، محدودیت ظرفیت پذیرش و پردازش محموله‌ها، تشریفات گمرکی و ناهماهنگی در ساعات و رویه‌های کاری دو سوی مرز روبه‌رو است. اتحادیه بین‌المللی حمل‌ونقل جاده‌ای (IRU) نیز در ارزیابی سال ۲۰۲۵ خود از گذرگاه بازرگان، بر شناسایی گلوگاه‌های زیرساختی و ضرورت بهبود رویه‌های گمرکی تأکید کرده است. World Road Transport Organisation
بروکراسی گمرکی؛ هزینه پنهان تجارت مرزی
یکی از مهم‌ترین موانع توسعه تجارت زمینی ایران، صرفاً کمبود زیرساخت فیزیکی نیست؛ بلکه پیچیدگی فرآیندهای اداری و تعدد مراکز تصمیم‌گیری نیز سهم قابل‌توجهی در افزایش هزینه تجارت دارند. تعدد مجوزها، تغییرات مکرر بخشنامه‌ها، فرآیندهای ارزی، بازرسی‌های موازی، مشکلات سامانه‌های الکترونیکی و هماهنگ نبودن دستگاه‌های مستقر در مرز، موجب می‌شود زمان توقف کالا افزایش یابد.
در تجارت بین‌المللی، زمان به اندازه قیمت تمام‌شده اهمیت دارد. تأخیر در ترخیص محصولات کشاورزی می‌تواند به افت کیفیت و فساد کالا منجر شود و توقف طولانی کامیون‌ها نیز هزینه سوخت، دستمزد رانندگان، انبارداری و حمل‌ونقل را افزایش می‌دهد. در نتیجه، صادرکننده ایرانی ممکن است بخشی از مزیت رقابتی خود را پیش از رسیدن کالا به بازار مقصد از دست بدهد.
از مدیریت مرز تا تسهیل تجارت
تبدیل مرزهای ایران به کانون‌های مؤثر تجارت منطقه‌ای، نیازمند تغییر رویکرد در مدیریت گمرکات است. استقرار مدیریت یکپارچه مرزی، توسعه پنجره واحد تجارت فرامرزی، کاهش بازرسی‌های تکراری، گسترش تبادل الکترونیکی اسناد با کشورهای همسایه و افزایش ساعات فعالیت گمرکات می‌تواند بخش مهمی از مشکلات موجود را برطرف کند.
همچنین سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های جاده‌ای، پارکینگ کامیون‌ها، پایانه‌های صادراتی، انبارهای استاندارد و تجهیزات بازرسی هوشمند باید در اولویت قرار گیرد. انعقاد توافق‌های عملیاتی با عراق و ترکیه برای هماهنگ‌سازی تشریفات گمرکی و استفاده گسترده‌تر از نظام حمل‌ونقل بین‌المللی TIR نیز می‌تواند زمان عبور کالا را کاهش دهد.
مهران، پرویزخان و بازرگان سه ظرفیت مهم برای توسعه تجارت خارجی ایران هستند؛ اما مزیت جغرافیایی به‌تنهایی ضامن موفقیت صادرات نیست. اگر سیاست‌گذاری تجاری همچنان با تعدد مقررات، تصمیم‌های مقطعی و بروکراسی فرسایشی همراه باشد، مرزها به‌جای آنکه موتور محرک صادرات باشند، به گلوگاه تجارت تبدیل خواهند شد. مسئله امروز اقتصاد ایران، صرفاً افزایش تعداد گذرگاه‌ها نیست؛ بلکه افزایش سرعت، شفافیت و قابلیت پیش‌بینی فرآیندهای تجاری است. مرز کارآمد، مرزی نیست که فقط کالا از آن عبور کند؛ مرزی است که کالا را با کمترین هزینه، در کوتاه‌ترین زمان و با بیشترین اطمینان به بازار هدف برساند.
