به گزارش پایگاه خبری کیان آنلاین، بازار ارز ایران در مقطعی قرار گرفته که تحولات سیاسی و اقتصادی بیش از گذشته در تعیین مسیر آن نقش دارند. در چنین شرایطی، دلار تنها یک قیمت در تابلوی صرافیها نیست؛ بلکه به شاخصی برای سنجش انتظارات فعالان اقتصادی درباره آینده تجارت خارجی، درآمدهای ارزی، تورم و قدرت خرید خانوارها تبدیل شده است.
در هفتههای اخیر، مذاکرات میان ایران و آمریکا بار دیگر در مرکز توجه بازارهای مالی قرار گرفته است. گزارش رویترز در ۲۲ سپتامبر ۲۰۲۶ از ادامه تماسها و مذاکرات میان دو کشور حکایت دارد؛ هرچند درباره نتیجه نهایی و زمان دستیابی به توافق همچنان ابهام وجود دارد.
همین فضای مبهم باعث شده بازار ارز نسبت به اخبار سیاسی حساستر شود. هر خبر درباره کاهش یا افزایش فشارهای تحریمی، امکان توافق، صادرات نفت یا دسترسی ایران به منابع ارزی میتواند انتظارات فعالان بازار را تغییر دهد.
دلار؛ قیمت یک ارز یا دماسنج اقتصاد؟
در اقتصاد ایران، نرخ دلار اثر بسیار گستردهای بر سایر بازارها دارد. بخش قابل توجهی از مواد اولیه، ماشینآلات، قطعات و کالاهای واسطهای مورد نیاز تولید بهصورت مستقیم یا غیرمستقیم به ارز وابسته است. بنابراین افزایش نرخ ارز میتواند هزینه تولید را بالا ببرد و در نهایت بخشی از این افزایش هزینه به قیمت مصرفکننده منتقل شود.
مطالعات صندوق بینالمللی پول درباره اقتصاد ایران نیز نشان دادهاند که کاهش ارزش پول ملی، کسریهای مالی و محدودیتهای مرتبط با صادرات نفت از عوامل اثرگذار بر تورم در ایران بودهاند.
از این منظر، ثبات بازار ارز صرفاً یک هدف پولی نیست؛ بلکه با معیشت خانوار، هزینه تولید و تصمیم سرمایهگذاران ارتباط مستقیم دارد.
مذاکرات و «انتظارات ارزی»
یکی از ویژگیهای بازار ارز ایران، نقش پررنگ انتظارات است. حتی پیش از آنکه یک رویداد سیاسی به نتیجه اقتصادی مشخصی منجر شود، فعالان بازار ممکن است بر اساس احتمال آن، رفتار خود را تغییر دهند.
در صورت شکلگیری چشمانداز مثبت نسبت به مذاکرات، انتظار افزایش دسترسی به منابع ارزی، تسهیل صادرات نفت و کاهش هزینه مبادلات خارجی میتواند بر رفتار بازار اثر بگذارد. در مقابل، افزایش تنشهای سیاسی یا تحریمی میتواند نگرانی درباره عرضه ارز و هزینه تجارت خارجی را بیشتر کند.
با این حال، میان «خبر سیاسی» و «اثر پایدار اقتصادی» تفاوت وجود دارد. کاهش مقطعی نرخ ارز در واکنش به یک خبر، لزوماً به معنای تغییر پایدار روند بازار نیست. تداوم ثبات نیازمند تغییر در متغیرهای بنیادی اقتصاد، از جمله عرضه ارز، تورم، سیاست مالی، وضعیت تجارت خارجی و اعتماد فعالان اقتصادی است.
سیاست ارزی؛ مدیریت بازار یا اصلاح ساختار؟
بانک مرکزی در بازار ارز با دو هدف مهم مواجه است: از یک سو باید از بیثباتی شدید بازار جلوگیری کند و از سوی دیگر باید منابع ارزی را به شکل کارآمد مدیریت کند.
بانک مرکزی ایران در اوایل سپتامبر اعلام کرد منابع ارزی کافی در اختیار دارد و آمادگی دارد برای کنترل نوسانات بازار تا دو میلیارد دلار عرضه کند. این اظهارات در شرایطی مطرح شد که نرخ ریال به سطوح تاریخی جدیدی در برابر دلار رسیده بود.
مداخله ارزی میتواند در دورههای کوتاهمدت به کاهش نوسان کمک کند، اما اگر فشارهای بنیادی بر بازار ادامه داشته باشد، تزریق ارز بهتنهایی راهحل بلندمدت محسوب نمیشود. منابع ارزی محدود هستند و نحوه استفاده از آنها باید در کنار سیاست پولی و مالی مورد توجه قرار گیرد.
صندوق بینالمللی پول نیز در مطالعات خود بر اهمیت چارچوبهای سیاستی منسجم، اعتبار سیاست پولی و مدیریت انعطافپذیر شوکهای ارزی تأکید کرده است.
چندنرخی بودن؛ مسئلهای قدیمی
یکی از چالشهای ساختاری بازار ارز ایران، وجود نرخهای متعدد است. تفاوت میان نرخهای رسمی، تجاری و بازار آزاد میتواند فرآیند تصمیمگیری اقتصادی را پیچیده کند و زمینه ایجاد اختلاف قیمت و انگیزههای غیرمولد را افزایش دهد.
مطالعه صندوق بینالمللی پول درباره ایران نیز چندنرخی بودن ارز را از عوامل ایجادکننده اختلال و فشار بر ذخایر ارزی دانسته و بر اهمیت کاهش این شکاف تأکید کرده است.
البته اصلاح نظام ارزی بهسادگی تغییر یک نرخ نیست. هرگونه تغییر در سازوکار تخصیص ارز میتواند بر قیمت کالاهای وارداتی، تولیدکنندگان و خانوارها اثر بگذارد. بنابراین سیاست ارزی باید همزمان با سیاستهای حمایتی و کنترل تورم طراحی شود.
معیشت؛ مقصد نهایی نوسانات ارز
برای خانوار ایرانی، بحث نرخ دلار زمانی اهمیت پیدا میکند که اثر آن در قیمت کالاها و خدمات دیده شود. افزایش نرخ ارز میتواند قیمت کالاهای وارداتی را مستقیماً بالا ببرد، اما اثر آن به کالاهای وارداتی محدود نمیشود.
بسیاری از تولیدکنندگان داخلی برای مواد اولیه، قطعات، تجهیزات یا ماشینآلات به واردات وابستهاند. افزایش هزینه این نهادهها میتواند قیمت محصولات داخلی را نیز افزایش دهد.
در نتیجه، حتی اگر یک خانوار مستقیماً دلار خریداری نکند، ممکن است از طریق افزایش قیمت مواد غذایی، لوازم خانگی، خودرو، دارو، خدمات و سایر کالاها تحت تأثیر نوسانات ارزی قرار گیرد.
از سوی دیگر، تورم بالا قدرت خرید دستمزدها را کاهش میدهد. به همین دلیل، ثبات بازار ارز زمانی برای معیشت اهمیت بیشتری پیدا میکند که با کاهش تورم و افزایش درآمد واقعی خانوار همراه شود.
دو سناریو برای بازار ارز
مسیر آینده بازار ارز را میتوان در قالب دو مسیر کلی بررسی کرد.
در سناریوی نخست، مذاکرات به کاهش تنشها و گشایش نسبی در روابط اقتصادی منجر شود. در چنین شرایطی، افزایش امکان صادرات، دسترسی بهتر به منابع ارزی و کاهش هزینه مبادلات میتواند فشار بر بازار ارز را کاهش دهد.
در سناریوی دوم، مذاکرات بدون نتیجه مشخص باقی بماند یا فشارهای خارجی افزایش پیدا کند. در این حالت، نگرانی درباره درآمدهای ارزی، تجارت خارجی و هزینه انتقال پول میتواند همچنان بر بازار سایه بیندازد.
هیچیک از این سناریوها بهتنهایی تعیینکننده مسیر بلندمدت نرخ ارز نیستند. تورم داخلی، رشد نقدینگی، کسری بودجه، صادرات نفت و غیرنفتی، وضعیت ذخایر ارزی و سیاستهای بانک مرکزی نیز در تعیین مسیر بازار نقش دارند.
دلار در نقطه تصمیم
بازار ارز ایران اکنون بیش از هر زمان دیگری میان «انتظار» و «واقعیت اقتصادی» قرار گرفته است. مذاکرات میتواند انتظارات را تغییر دهد، اما ثبات پایدار بازار ارز به مجموعهای از اصلاحات اقتصادی و سیاستی نیاز دارد.
تجربه اقتصاد ایران نشان میدهد کنترل نرخ ارز بدون کنترل عوامل تورمزا دشوار است. در مقابل، اصلاحات ارزی نیز بدون توجه به معیشت خانوارها میتواند هزینههای اجتماعی و اقتصادی ایجاد کند.
بنابراین مسئله اصلی تنها این نیست که دلار در کوتاهمدت به کدام سمت حرکت میکند؛ پرسش مهمتر این است که آیا سیاستگذار میتواند ثبات ارزی را به ثبات قیمتها، کاهش نااطمینانی و افزایش قدرت خرید خانوار تبدیل کند یا خیر.
در نهایت، دلار همچنان یکی از مهمترین متغیرهای انتظاری اقتصاد ایران است؛ اما آینده بازار ارز نه فقط در تابلوی صرافیها، بلکه در تقاطع مذاکرات خارجی، درآمدهای ارزی، سیاست پولی، بودجه دولت، تجارت خارجی و وضعیت معیشت خانوارها تعیین خواهد شد.
