به گزارش پایگاه خبری کیان آنلاین به قلم هانیه سادات احمدی، در شرایطی که تحریم‌های اقتصادی، تنش‌های ژئوپلیتیکی و ناامنی مسیرهای بین‌المللی، تجارت جهانی را با چالش‌های تازه‌ای روبه‌رو کرده‌اند، موقعیت ترانزیتی ایران بیش از گذشته اهمیت پیدا کرده است.
قرار گرفتن ایران در نقطه اتصال آسیای مرکزی، قفقاز، شبه‌قاره هند، خلیج فارس و اروپا، این کشور را به یکی از مسیرهای بالقوه مهم تجارت منطقه‌ای تبدیل کرده است. با این حال، پرسش اصلی این است که آیا کریدورهای زمینی عبوری از ایران می‌توانند در شرایط محدودیت مسیرهای دریایی، جایگزینی قابل اتکا برای تجارت بین‌المللی باشند؟
ایران از نظر جغرافیایی ظرفیت کم‌نظیری برای توسعه ترانزیت دارد. دسترسی هم‌زمان به آب‌های خلیج فارس، دریای عمان و دریای خزر، در کنار مرزهای زمینی گسترده با هفت کشور، امکان ایجاد شبکه‌ای چندوجهی از حمل‌ونقل جاده‌ای، ریلی و دریایی را فراهم کرده است. این موقعیت می‌تواند ایران را به حلقه اتصال بازارهای شرق و غرب و شمال و جنوب تبدیل کند؛ ظرفیتی که در سال‌های اخیر، با افزایش رقابت قدرت‌های منطقه‌ای برای توسعه مسیرهای جایگزین، اهمیت بیشتری یافته است.
یکی از مهم‌ترین طرح‌ها در این زمینه، کریدور بین‌المللی شمال ـ جنوب است که هند را از طریق ایران به روسیه و کشورهای شمال اروپا متصل می‌کند. این مسیر با هدف کاهش زمان و هزینه انتقال کالا و ایجاد جایگزینی برای مسیرهای سنتی دریایی طراحی شده است. تکمیل راه‌آهن رشت ـ آستارا، توسعه زیرساخت‌های ریلی و تسهیل عبور کالا از مرزها، از مهم‌ترین پیش‌شرط‌های افزایش ظرفیت این کریدور به شمار می‌روند. همکاری ایران و روسیه در تأمین مالی و اجرای این پروژه می‌تواند نقش مهمی در آینده آن داشته باشد. با این حال، تأخیرهای اجرایی، محدودیت‌های مالی و تحریم‌ها همچنان موانع جدی محسوب می‌شوند. [CSIS، آوریل ۲۰۲۶]
در سوی دیگر، بندر چابهار و اتصال آن به شبکه ریلی و جاده‌ای کشور، فرصت مهمی برای توسعه روابط تجاری ایران با هند، افغانستان و آسیای مرکزی ایجاد می‌کند. چابهار به دلیل دسترسی مستقیم به اقیانوس هند، می‌تواند بخشی از بار تجاری منطقه را جذب کند و مسیر ارتباطی کشورهای محصور در خشکی با آب‌های آزاد باشد. توافق سرمایه‌گذاری هند در توسعه این بندر نیز نشان‌دهنده اهمیت راهبردی آن است. البته تداوم همکاری‌های خارجی و کاهش ریسک تحریم‌ها، نقش تعیین‌کننده‌ای در موفقیت این طرح خواهد داشت.
همچنین مسیرهای شرقی و غربی ایران، به‌ویژه ارتباط ریلی با چین از طریق آسیای مرکزی و اتصال به ترکیه و قفقاز، می‌توانند جایگاه کشور را در شبکه تجارت اوراسیا تقویت کنند. افزایش استفاده از قطارهای باری میان چین و ایران نشان می‌دهد که حمل‌ونقل زمینی، در شرایط اختلال در مسیرهای دریایی، قابلیت تبدیل شدن به یک مسیر پشتیبان را دارد. با این حال، مشکلات گمرکی، تفاوت استاندارد خطوط ریلی، کمبود واگن و لکوموتیو و دشواری مبادلات مالی، همچنان سرعت و قابلیت اطمینان این مسیرها را محدود می‌کنند. [دویچه‌وله، ۲۱ اکتبر ۲۰۲۶]
با وجود این ظرفیت‌ها، نباید تصور کرد که کریدورهای زمینی می‌توانند به‌طور کامل جایگزین مسیرهای دریایی شوند. حمل‌ونقل دریایی به دلیل ظرفیت بالای کشتی‌ها و هزینه کمتر جابه‌جایی هر واحد کالا، همچنان مزیت اقتصادی قابل توجهی دارد. در مقابل، حمل‌ونقل ریلی و جاده‌ای برای کالاهای باارزش، محموله‌های فوری و تجارت منطقه‌ای مناسب‌تر است. بنابراین، نقش اصلی کریدورهای زمینی، تنوع‌بخشی به مسیرهای تجاری و کاهش وابستگی به یک مسیر مشخص است، نه حذف کامل تجارت دریایی. [Brookings، ژوئن ۲۰۲۶]
در این میان، مهم‌ترین چالش ایران صرفاً کمبود زیرساخت نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از مشکلات اقتصادی، سیاسی و مدیریتی نیز مانع بهره‌برداری کامل از ظرفیت ترانزیتی کشور شده‌اند. تحریم‌های بانکی، دشواری جذب سرمایه خارجی، هزینه بالای بیمه و حمل‌ونقل، ضعف هماهنگی گمرکی و رقابت کریدورهای منطقه‌ای، از جمله عواملی هستند که جذابیت مسیر ایران را برای شرکت‌های بین‌المللی کاهش می‌دهند.
در مجموع، آینده کریدورهای عبوری از ایران به میزان توانایی کشور در تبدیل موقعیت جغرافیایی به مزیت اقتصادی واقعی بستگی دارد. تکمیل پروژه‌های ریلی، توسعه بنادر، ایجاد تعرفه‌های رقابتی، هماهنگی با کشورهای همسایه و کاهش ریسک سرمایه‌گذاری می‌تواند ایران را به یکی از قطب‌های مهم ترانزیت منطقه تبدیل کند. در شرایطی که مسیرهای دریایی با بحران‌های امنیتی و سیاسی مواجه می‌شوند، کریدورهای زمینی ایران فرصتی راهبردی برای حفظ جریان تجارت و افزایش نفوذ اقتصادی کشور هستند؛ اما تحقق این فرصت، به سیاست‌گذاری پایدار و همکاری اقتصادی فراتر از مرزهای ملی نیاز دارد.
