به گزارش پایگاه خبری کیان آنلاین به قلم هانیه سادات احمدی، در شرایطی که رقابت برای تسلط بر مسیرهای ترانزیتی و کریدورهای بین‌المللی به یکی از محورهای اصلی اقتصاد منطقه تبدیل شده است، همکاری‌های حمل‌ونقلی ایران و ازبکستان می‌تواند فرصت تازه‌ای برای توسعه تجارت میان آسیای مرکزی، خلیج فارس و بازارهای جهانی ایجاد کند.
موقعیت جغرافیایی ایران در اتصال آب‌های آزاد به کشورهای محصور در خشکی آسیای مرکزی، در کنار ظرفیت‌های تجاری ازبکستان، زمینه شکل‌گیری یک مسیر مکمل برای جابه‌جایی کالا را فراهم کرده است؛ مسیری که در صورت رفع موانع اجرایی، می‌تواند جایگاه ایران را در شبکه ترانزیت منطقه‌ای تقویت کند.
در تازه‌ترین تحول، فرزانه صادق، وزیر راه و شهرسازی ایران، در جریان سفر به تاشکند و دیدار با الهام محکموف، وزیر حمل‌ونقل ازبکستان در ۱۱ و ۱۲ نوامبر ۲۰۲۶، بر ضرورت گسترش همکاری‌های ریلی، جاده‌ای و ترانزیتی دو کشور تأکید کرد. محور اصلی مذاکرات، تسهیل عبور کالا، رفع موانع موجود در مسیرهای حمل‌ونقل و عملیاتی کردن توافق‌های پیشین بود. همچنین پیشنهاد برگزاری نشست سه‌جانبه ایران، ازبکستان و ترکمنستان برای هماهنگی بیشتر در توسعه ارتباطات ریلی مطرح شد.
این تحولات نشان می‌دهد که موضوع همکاری دو کشور صرفاً به افزایش مبادلات دوجانبه محدود نیست، بلکه توسعه یک شبکه حمل‌ونقل منطقه‌ای را هدف قرار داده است.
ایران؛ پل ارتباطی آسیای مرکزی با آب‌های آزاد
ازبکستان به‌عنوان یکی از اقتصادهای مهم آسیای مرکزی، به دلیل نداشتن دسترسی مستقیم به دریا، برای صادرات و واردات خود به مسیرهای ترانزیتی کشورهای همسایه وابستگی دارد. در چنین شرایطی، ایران می‌تواند از طریق بنادر جنوبی، به‌ویژه بندرعباس و چابهار، دسترسی این کشور را به آب‌های آزاد و بازارهای بین‌المللی تسهیل کند.
اهمیت این ظرفیت زمانی بیشتر می‌شود که مسیرهای ریلی و جاده‌ای ایران با شبکه حمل‌ونقل ترکمنستان و ازبکستان هماهنگ شوند. در این ساختار، کالا می‌تواند از آسیای مرکزی وارد ایران شده و پس از طی مسیرهای زمینی به بنادر جنوبی منتقل شود؛ یا از طریق ایران و ترکیه به بازارهای اروپایی دسترسی پیدا کند.
یکی از مسیرهای مورد توجه، کریدور ازبکستان ـ ترکمنستان ـ ایران ـ ترکیه است که با هدف ایجاد ارتباط چندوجهی میان آسیا و اروپا دنبال می‌شود. توسعه این مسیر مستلزم هماهنگی تعرفه‌های حمل‌ونقل، یکسان‌سازی استانداردها و کاهش زمان توقف کالا در مرزهاست.
چابهار؛ حلقه اتصال ایران به تجارت آسیای مرکزی
در این میان، توسعه زیرساخت‌های بندری و ریلی ایران اهمیت ویژه‌ای دارد. اتصال بندر چابهار به شبکه سراسری راه‌آهن، یکی از پروژه‌هایی است که می‌تواند ظرفیت ترانزیتی کشور را افزایش دهد. این بندر به دلیل موقعیت خود در دریای عمان، امکان دسترسی کشورهای آسیای مرکزی به اقیانوس هند را فراهم می‌کند و می‌تواند در کنار بندرعباس، گزینه‌ای برای تنوع‌بخشی به مسیرهای صادراتی و وارداتی ازبکستان باشد.
از سوی دیگر، همکاری با ترکمنستان برای تکمیل زنجیره حمل‌ونقل اهمیت تعیین‌کننده‌ای دارد؛ زیرا بخش مهمی از ارتباط ریلی و جاده‌ای ایران و ازبکستان از خاک این کشور عبور می‌کند. بنابراین، توافق‌های دوجانبه بدون هماهنگی سه‌جانبه و رفع موانع مرزی نمی‌توانند به ظرفیت واقعی خود برسند.
رقابت کریدورها؛ فرصت‌ها و تهدیدها
ایران و ازبکستان در شرایطی به دنبال توسعه همکاری‌های ترانزیتی هستند که مسیرهای مختلفی برای اتصال آسیای مرکزی به بازارهای جهانی در حال رقابت‌اند. کریدور میانی از مسیر قفقاز و دریای خزر، مسیرهای شمالی از طریق روسیه و مسیر جنوبی از طریق افغانستان، پاکستان و بنادر ایران، هرکدام بخشی از جریان تجارت منطقه را هدف قرار داده‌اند.
ازبکستان نیز تلاش می‌کند با متنوع‌سازی مسیرهای تجاری، وابستگی خود را به یک مسیر مشخص کاهش دهد. این موضوع برای ایران یک فرصت اقتصادی است؛ اما به معنای تضمین انتخاب مسیرهای ایرانی توسط طرف ازبکستانی نیست. هزینه حمل‌ونقل، امنیت مسیر، زمان تحویل، ثبات مقررات و قابلیت پیش‌بینی تشریفات گمرکی، معیارهای اصلی تصمیم‌گیری شرکت‌های تجاری هستند.
در این میان، تحریم‌ها و محدودیت‌های بانکی، مشکلات تبادل مالی، تفاوت استانداردهای فنی، تعدد مجوزها و توقف کامیون‌ها در گذرگاه‌های مرزی از جمله موانعی هستند که می‌توانند مزیت جغرافیایی ایران را کاهش دهند. حتی کوتاه بودن یک مسیر نیز در صورت طولانی شدن تشریفات گمرکی، الزام به تخلیه و بارگیری مجدد یا نبود تعرفه رقابتی، الزاماً به کاهش هزینه نهایی تجارت منجر نخواهد شد.
از تفاهم دیپلماتیک تا درآمد واقعی ترانزیتی
آنچه امروز اهمیت دارد، تبدیل مذاکرات و توافق‌های حمل‌ونقلی به برنامه اجرایی مشخص است. ایجاد تعرفه‌های رقابتی، راه‌اندازی سازوکار تبادل اطلاعات گمرکی، توسعه حمل‌ونقل ترکیبی، افزایش ظرفیت پایانه‌های مرزی و تعیین زمان‌بندی مشخص برای عبور محموله‌ها می‌تواند زمینه افزایش استفاده تجار از این مسیر را فراهم کند.
همچنین مشارکت بخش خصوصی دو کشور در ایجاد پایانه‌های لجستیکی، انبارهای مرزی و مراکز توزیع کالا می‌تواند همکاری‌ها را از سطح دولتی به سطح فعالیت اقتصادی پایدار ارتقا دهد.
در نهایت، توافق با ازبکستان را باید فرصتی برای تقویت جایگاه ایران در شبکه تجارت منطقه‌ای دانست، نه موفقیتی که صرفاً با امضای تفاهم‌نامه محقق شود. آینده این همکاری به میزان هماهنگی ایران با ترکمنستان، کیفیت زیرساخت‌های ریلی و بندری، کاهش هزینه‌های ترانزیت و اعتماد فعالان اقتصادی بستگی دارد. اگر این الزامات عملیاتی شوند، ایران می‌تواند سهم بیشتری از جریان تجارت آسیای مرکزی به سمت آب‌های آزاد و بازارهای جهانی جذب کند؛ در غیر این صورت، مزیت جغرافیایی کشور همچنان زیر سایه رقابت کریدورهای جایگزین باقی خواهد ماند.
