به گزارش پایگاه خبری کیان آنلاین به قلم هانیه سادات احمدی، حمل‌ونقل بین‌المللی یکی از حلقه‌های تعیین‌کننده در رقابت‌پذیری صادرات است؛ حلقه‌ای که هرگونه اختلال در آن می‌تواند مزیت قیمتی تولیدکنندگان را از بین ببرد و کالاهای ایرانی را در بازارهای منطقه‌ای با رقبای خارجی در موقعیت دشوارتری قرار دهد.
در حالی که ایران از موقعیت جغرافیایی ویژه‌ای برای اتصال بازارهای آسیای مرکزی، قفقاز، ترکیه، عراق و آب‌های آزاد برخوردار است، هزینه بالای جابه‌جایی کالا، توقف کامیون‌ها در مرزها و پیچیدگی تشریفات اداری همچنان از موانع مهم توسعه تجارت خارجی کشور به شمار می‌روند.
مسئله فقط تعداد کامیون‌ها یا ظرفیت جاده‌ها نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از مشکلات ساختاری باعث شده است هزینه حمل کالا از مبدأ تا مقصد افزایش پیدا کند. در چنین شرایطی، فرصت صادراتی وجود دارد، اما رسیدن به بازار هدف برای بسیاری از صادرکنندگان پرهزینه و زمان‌بر است.
مرزها؛ جایی که زمان به هزینه تبدیل می‌شود
یکی از مهم‌ترین عوامل افزایش هزینه حمل‌ونقل بین‌المللی، معطلی کامیون‌ها در پایانه‌های مرزی است. اختلاف رویه‌های گمرکی، تعدد کنترل‌ها، محدودیت ظرفیت پایانه‌ها، کمبود تجهیزات بازرسی و ناهماهنگی میان دستگاه‌های مسئول در دو سوی مرز، موجب می‌شود زمان عبور کالا از مرز قابل پیش‌بینی نباشد.
گزارش‌های منتشرشده در پاییز ۱۴۰۵ از وضعیت مرزهای ایران و ترکیه نشان می‌دهد که هزاران کامیون در گذرگاه‌هایی مانند بازرگان، رازی و سرو با صف‌های طولانی مواجه شده‌اند. بر اساس گزارش‌های رسانه‌ای، در مقاطعی بیش از چهار هزار کامیون و تریلر در این گذرگاه‌ها متوقف بوده‌اند. چنین وضعیتی علاوه بر تأخیر در تحویل کالا، هزینه سوخت، استهلاک، دستمزد راننده و نگهداری ناوگان را افزایش می‌دهد. ایران وایر +1
این مسئله در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که هر روز توقف یک کامیون می‌تواند برنامه حمل محموله‌های بعدی را نیز مختل کند. در نتیجه، شرکت‌های حمل‌ونقل برای جبران ریسک تأخیر، نرخ کرایه بالاتری پیشنهاد می‌کنند و در نهایت هزینه اضافی به صادرکننده و مصرف‌کننده منتقل می‌شود.
ناوگان فرسوده و هزینه‌های رو به افزایش
عامل دوم، وضعیت ناوگان حمل‌ونقل جاده‌ای است. بخش قابل توجهی از کامیون‌های فعال در مسیرهای بین‌المللی با هزینه‌های بالای تعمیر و نگهداری، تأمین قطعات یدکی، لاستیک و روغن مواجه‌اند. محدودیت‌های واردات، نوسانات نرخ ارز و دشواری تأمین تجهیزات، هزینه فعالیت شرکت‌های حمل‌ونقل را افزایش داده است.
بر اساس گزارشی که در ۱۹ آبان ۱۴۰۵ منتشر شد، هزینه‌های عملیاتی و نگهداری ناوگان باری ایران طی یک سال بیش از ۲۰۰ درصد افزایش یافته است. کمبود لاستیک و قطعات، نبود تسهیلات کافی برای نوسازی ناوگان و هزینه‌های بیمه و مالیات از جمله عوامل مطرح‌شده در این گزارش هستند. ایران وایر
از سوی دیگر، افزایش هزینه‌های ناوگان در شرایطی رخ می‌دهد که شرکت‌های حمل‌ونقل با محدودیت نقدینگی و دشواری سرمایه‌گذاری برای جایگزینی کامیون‌های قدیمی روبه‌رو هستند. این چرخه باعث می‌شود بهره‌وری ناوگان کاهش یابد و هزینه تمام‌شده هر سفر افزایش پیدا کند.
تحریم‌ها و محدودیت‌های بین‌المللی
تحریم‌های اقتصادی نیز بر هزینه حمل‌ونقل بین‌المللی ایران تأثیرگذارند. محدودیت دسترسی به خدمات بانکی، بیمه‌های بین‌المللی، تأمین مالی و برخی خدمات لجستیکی، امکان فعالیت روان شرکت‌های ایرانی در بازارهای خارجی را کاهش داده است.
مشکل دریافت روادید برای رانندگان حرفه‌ای نیز به یکی از موانع جدی تبدیل شده است. در گزارش نوامبر ۲۰۲۶ کمیسیون اقتصادی سازمان ملل متحد برای اروپا، نماینده ایران از طولانی بودن زمان دریافت وقت سفارت، نامشخص بودن فرآیند صدور ویزا، اعتبار کوتاه روادید و هزینه بالای آن به‌عنوان موانع فعالیت رانندگان ایرانی در حمل‌ونقل بین‌المللی نام برده است. ECE-TRANS-SC.1-426.e.docx
فرصت صادراتی که پشت مرز متوقف می‌ماند
هزینه بالای حمل‌ونقل مستقیماً بر قدرت رقابت کالاهای ایرانی در بازارهای منطقه‌ای اثر می‌گذارد. در تجارت محصولات کشاورزی، مواد غذایی، مصالح ساختمانی، فولاد و محصولات پتروشیمی، افزایش هزینه لجستیک می‌تواند حاشیه سود صادرکننده را کاهش دهد یا حتی صادرات برخی کالاها را از نظر اقتصادی غیرصرفه کند.
از طرف دیگر، موقعیت جغرافیایی ایران امکان دسترسی به بازارهای متعددی را فراهم کرده است. اما برخورداری از مسیرهای ترانزیتی به‌تنهایی مزیت رقابتی ایجاد نمی‌کند؛ آنچه اهمیت دارد سرعت، امنیت، قابلیت اطمینان و هزینه جابه‌جایی کالا است.
راهکار چیست؟
برای کاهش هزینه حمل‌ونقل بین‌المللی، اصلاح فرآیندهای گمرکی و یکپارچه‌سازی تشریفات مرزی باید در اولویت قرار گیرد. فعالیت شبانه‌روزی پایانه‌های پرتردد، توسعه سامانه‌های الکترونیکی، تبادل برخط اطلاعات گمرکی با کشورهای همسایه و افزایش ظرفیت تجهیزات بازرسی می‌تواند زمان توقف کامیون‌ها را کاهش دهد.
همچنین نوسازی ناوگان، تسهیل واردات قطعات و لاستیک، حمایت مالی هدفمند از شرکت‌های حمل‌ونقل، توسعه حمل‌ونقل ترکیبی جاده‌ای و ریلی و پیگیری توافق‌های دوجانبه برای تسهیل تردد رانندگان ضروری است.
در نهایت، مشکل حمل‌ونقل بین‌المللی ایران صرفاً کمبود کامیون یا جاده نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از هزینه‌های عملیاتی، موانع اداری، محدودیت‌های بین‌المللی و ضعف هماهنگی لجستیکی است. تا زمانی که این موانع برطرف نشوند، موقعیت جغرافیایی ایران و ظرفیت تولیدی کشور به‌تنهایی نمی‌توانند به افزایش پایدار صادرات و درآمد ارزی منجر شوند. کامیونی که چندین روز پشت مرز متوقف می‌ماند، تنها یک وسیله نقلیه معطل نیست؛ بلکه نمادی از فرصتی تجاری است که به دلیل هزینه و زمان از دست می‌رود.
