به گزارش پایگاه خبری کیان آنلاین به قلم هانیه سادات احمدی ، مرزهای تجاری ایران در سال‌های اخیر بیش از گذشته به یکی از نقاط حساس زنجیره تأمین و تجارت خارجی تبدیل شده‌اند؛ گذرگاه‌هایی که قرار است مسیر ورود مواد اولیه، کالاهای اساسی و صادرات محصولات داخلی باشند، در برخی مقاطع با صف‌های طولانی کامیون‌ها، کندی تشریفات گمرکی، محدودیت زیرساخت‌ها و ناهماهنگی دستگاه‌های اجرایی مواجه می‌شوند.
نتیجه این وضعیت، افزایش زمان ترخیص کالا، بالا رفتن هزینه حمل‌ونقل و کاهش قدرت رقابت صادرکنندگان ایرانی در بازارهای منطقه‌ای است.
صف‌های طولانی؛ هزینه‌ای که هر روز بیشتر می‌شود
توقف کامیون‌ها در مرز صرفاً یک مشکل حمل‌ونقلی نیست، بلکه زنجیره‌ای از هزینه‌های مستقیم و غیرمستقیم را به اقتصاد تحمیل می‌کند. هر کامیونی که چند روز در انتظار عبور از مرز می‌ماند، عملاً از چرخه حمل‌ونقل خارج می‌شود. هزینه سوخت، استهلاک خودرو، دستمزد راننده، اقامت و نگهداری کالا افزایش می‌یابد و امکان انجام سفرهای بعدی کاهش پیدا می‌کند.
گزارش‌های منتشرشده در سال ۲۰۲۶ از افزایش قابل‌توجه ازدحام در گذرگاه‌های ایران و ترکیه حکایت دارند. در مقطعی حدود ۳۷۰۰ کامیون در محدوده گمرک گوربولاک ـ بازرگان در انتظار عبور گزارش شدند. همچنین در برخی مسیرها، زمان انتظار کامیون‌ها به چندین روز و حتی چند هفته رسید. چنین وضعیتی نشان می‌دهد ظرفیت عملیاتی برخی گذرگاه‌ها با حجم تقاضای حمل‌ونقل و تغییر مسیرهای تجاری هماهنگ نیست.
گمرک و زیرساخت؛ دو حلقه تعیین‌کننده
یکی از عوامل اصلی معطلی کامیون‌ها، طولانی بودن فرآیندهای اداری و بازرسی است. تعدد مجوزها، تکرار بررسی اسناد، محدودیت تجهیزات ایکس‌ری، کمبود نیروی انسانی و هماهنگ نبودن سامانه‌های اطلاعاتی دستگاه‌های مستقر در مرز، روند عبور کالا را دشوار می‌کند.
در چنین شرایطی حتی افزایش ظرفیت جاده‌ای نیز به‌تنهایی نمی‌تواند مشکل را حل کند. اگر تعداد کامیون‌های ورودی با ظرفیت باسکول‌ها، محوطه‌های نگهداری، امکانات تخلیه و بارگیری و توان عملیاتی گمرک متناسب نباشد، ازدحام همچنان ادامه خواهد داشت.
از سوی دیگر، نبود پارکینگ‌های استاندارد، امکانات رفاهی رانندگان، انبارهای مناسب و زیرساخت‌های نگهداری کالاهای فسادپذیر، ابعاد انسانی و اقتصادی این مشکل را گسترده‌تر می‌کند.
تأثیر مستقیم بر صادرات و واردات
تأخیر در مرزها برای صادرکنندگان به معنای از دست رفتن فرصت‌های تجاری است. در بازارهایی که زمان تحویل کالا اهمیت بالایی دارد، تأخیر چندروزه می‌تواند اعتماد خریدار خارجی را کاهش دهد و زمینه را برای جایگزینی تأمین‌کنندگان رقیب فراهم کند.
در بخش واردات نیز افزایش زمان انتقال کالا، هزینه تمام‌شده مواد اولیه و تجهیزات موردنیاز واحدهای تولیدی را بالا می‌برد. این مسئله به‌ویژه برای صنایع وابسته به واردات قطعات، ماشین‌آلات و نهاده‌های تولیدی اهمیت دارد؛ زیرا هرگونه اختلال در تأمین به‌موقع مواد اولیه می‌تواند برنامه تولید کارخانه‌ها را تحت تأثیر قرار دهد.
در نهایت، بخشی از این هزینه‌ها به قیمت نهایی محصولات منتقل می‌شود و مصرف‌کننده نیز آثار ناکارآمدی در زنجیره تجارت را تجربه می‌کند.
راهکار چیست؟
عبور از وضعیت موجود نیازمند نگاهی فراتر از توسعه فیزیکی پایانه‌های مرزی است. ایجاد مدیریت یکپارچه مرزی، اتصال سامانه‌های گمرک، استاندارد، قرنطینه و حمل‌ونقل، توسعه تشریفات پیش از ورود کالا و حرکت به سمت پنجره واحد تجاری می‌تواند زمان توقف کامیون‌ها را کاهش دهد.
همچنین تعیین شاخص‌های عملکرد برای هر گذرگاه، انتشار عمومی آمار روزانه ورود و خروج کامیون‌ها، افزایش ساعات فعالیت گمرکات، تقویت تجهیزات بازرسی و توسعه حمل‌ونقل ریلی و ترکیبی باید در دستور کار قرار گیرد.
مرز کارآمد؛ پیش‌شرط تجارت رقابت‌پذیر
مرزهای تجاری تنها محل عبور کامیون‌ها نیستند؛ آن‌ها دروازه اتصال تولید داخلی به بازارهای جهانی و حلقه مهمی در امنیت اقتصادی کشور محسوب می‌شوند. تا زمانی که زمان و هزینه عبور کالا از مرز قابل پیش‌بینی نباشد، توسعه صادرات و جذب سرمایه‌گذاری در بخش تولید با محدودیت روبه‌رو خواهد بود.
مسئله اصلی این است که تجارت خارجی فقط به داشتن بازار و تولید محصول وابسته نیست؛ سرعت، شفافیت و قابلیت اطمینان مسیر انتقال کالا نیز بخشی از مزیت رقابتی کشورهاست. کاهش توقف کامیون‌ها در مرز، در واقع کاهش هزینه تولید، حمایت از صادرکننده و تقویت قدرت رقابت اقتصاد ایران است.
