به گزارش پایگاه خبری کیان آنلاین به قلم هانیه سادات احمدی، تحولات سیاسی و امنیتی منطقه بار دیگر تجارت خارجی ایران و عراق را در معرض محدودیت‌های تازه قرار داده است.
در شرایطی که عراق یکی از مهم‌ترین مقاصد صادراتی ایران و از بازارهای اصلی کالاهای ایرانی در منطقه به شمار می‌رود، درخواست آمریکا از بغداد برای محدود کردن فعالیت گذرگاه‌های مرزی با ایران، نگرانی‌ها درباره آینده مبادلات تجاری دو کشور را افزایش داده است.
بر اساس گزارش خبرگزاری رویترز در ۸ نوامبر ۲۰۲۶، فؤاد حسین، وزیر امور خارجه عراق، اعلام کرده است که وزارت خزانه‌داری آمریکا از دولت عراق خواسته تمام گذرگاه‌های مرزی با ایران، به‌جز دو گذرگاه، را تعطیل کند. به گفته او، یکی از گذرگاه‌های مستثنا در اقلیم کردستان عراق قرار خواهد داشت. وزیر خارجه عراق تأکید کرده است که اجرای چنین درخواستی به دلیل تعدد گذرگاه‌های رسمی و غیررسمی دشوار خواهد بود و می‌تواند به اقتصاد عراق نیز آسیب وارد کند. مذاکرات بغداد و واشنگتن درباره این درخواست همچنان ادامه دارد. Reuters +1
این تحول در حالی رخ می‌دهد که روابط تجاری ایران و عراق طی سال‌های گذشته به یکی از پیوندهای مهم اقتصادی منطقه تبدیل شده است. حجم مبادلات تجاری دو کشور در سال گذشته میلادی از ۱۰ میلیارد دلار فراتر رفت؛ رقمی که نشان‌دهنده اهمیت بازار عراق برای صادرکنندگان ایرانی و وابستگی بخشی از بازار مصرف عراق به کالاهای وارداتی از ایران است. The National +1
توقف در مرزها؛ زنگ خطر برای صادرکنندگان
نشانه‌های محدودیت تجاری پیش از اعلام درخواست جدید آمریکا نیز نمایان شده بود. عراق در مهرماه امسال گذرگاه مرزی الشیب را به روی تردد مسافران و محموله‌های تجاری بست. مقام‌های عراقی هدف این اقدام را بازبینی ترتیبات امنیتی و نصب تجهیزات شناسایی و مقابله با قاچاق اعلام کردند.
گذرگاه الشیب از مسیرهای مهم انتقال مواد غذایی، محصولات کشاورزی، مصالح ساختمانی و تردد زائران ایرانی است. تعطیلی این مرز، به‌ویژه برای تجار و شرکت‌هایی که برنامه حمل‌ونقل خود را بر اساس این مسیر تنظیم کرده‌اند، مشکلاتی ایجاد می‌کند. گزارش‌ها همچنین از انتقال تدریجی بخشی از محموله‌های متوقف‌شده به مسیرهای جایگزین حکایت دارند. The National +1
البته محدودیت‌ها به معنای توقف کامل تجارت ایران و عراق نیست. در شهریورماه، پس از انجام اقدامات امنیتی و اداری، فعالیت تجاری در چند گذرگاه از جمله شلمچه و منذریه از سر گرفته شد. گزارش اتاق مشترک بازرگانی ایران و عراق نیز از ادامه فعالیت مسیرهایی مانند مهران، باشماق و خسروی، البته با تأخیر و صف کامیون‌ها، خبر داده بود.
فشار سیاسی آمریکا و دشواری تصمیم‌گیری بغداد
درخواست واشنگتن را باید در چارچوب سیاست افزایش فشار اقتصادی بر ایران ارزیابی کرد. آمریکا تلاش دارد با محدود کردن مسیرهای تجاری و مالی، دامنه مبادلات اقتصادی ایران با کشورهای منطقه را کاهش دهد. در این میان، عراق به دلیل مرزهای طولانی، پیوندهای اقتصادی و جغرافیایی با ایران و وابستگی بخشی از بازار داخلی خود به واردات از این کشور، در موقعیت پیچیده‌ای قرار گرفته است.
با این حال، بغداد نیز ملاحظات اقتصادی و تجاری خود را دارد. تعطیلی گسترده مرزها صرفاً به معنای محدود شدن صادرات ایران نیست؛ بلکه واردکنندگان عراقی، شرکت‌های حمل‌ونقل، فعالان بازار مواد غذایی و حتی مصرف‌کنندگان عراقی نیز با پیامدهای آن مواجه خواهند شد. افزایش هزینه واردات، طولانی شدن زمان انتقال کالا و احتمال افزایش قیمت برخی محصولات از جمله پیامدهای احتمالی چنین تصمیمی است.
از سوی دیگر، تعدد گذرگاه‌های رسمی و غیررسمی و گستردگی مبادلات مرزی، اجرای کامل محدودیت‌ها را با چالش‌های اجرایی مواجه می‌کند. به همین دلیل، موضع وزیر خارجه عراق نشان می‌دهد که دولت این کشور میان ملاحظات سیاسی و فشارهای خارجی از یک سو و منافع اقتصادی داخلی از سوی دیگر باید تصمیم‌گیری کند.
پیامدهای احتمالی برای اقتصاد ایران
در صورت اجرایی شدن محدودیت‌های پیشنهادی آمریکا، صادرکنندگان ایرانی با چند چالش اساسی روبه‌رو خواهند شد:
نخست، افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل و انتقال کالا به دلیل تغییر مسیر محموله‌ها و استفاده از گذرگاه‌های محدودتر. دوم، افزایش زمان ترخیص و تحویل کالا که می‌تواند به‌ویژه برای محصولات کشاورزی و مواد غذایی فسادپذیر خسارت‌بار باشد. سوم، کاهش قدرت رقابت صادرکنندگان ایرانی در برابر تأمین‌کنندگان سایر کشورها و چهارم، افزایش ریسک قراردادهای تجاری و دشوارتر شدن برنامه‌ریزی برای فعالان اقتصادی.
در این میان، بنگاه‌های کوچک و متوسط و تجار مرزنشین احتمالاً آسیب‌پذیری بیشتری خواهند داشت؛ زیرا برخلاف شرکت‌های بزرگ، منابع مالی و امکانات لجستیکی محدودی برای تغییر مسیرهای تجاری و تحمل هزینه‌های اضافی دارند.
ضرورت دیپلماسی اقتصادی و مدیریت ریسک
در چنین شرایطی، توسعه دیپلماسی اقتصادی میان تهران و بغداد اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. پیگیری توافقات مرزی، ایجاد سازوکارهای مشترک برای تسهیل ترخیص کالا، شفاف‌سازی مقررات گمرکی و جلوگیری از تصمیمات ناگهانی در زمینه تعطیلی گذرگاه‌ها می‌تواند بخشی از آسیب‌های احتمالی را کاهش دهد.
همچنین تنوع‌بخشی به مسیرهای صادراتی، تقویت زیرساخت‌های حمل‌ونقل و ایجاد انبارهای پشتیبان در مناطق مرزی باید در دستور کار فعالان اقتصادی قرار گیرد.
مرزهای ایران و عراق اکنون صرفاً محل عبور کالا و مسافر نیستند، بلکه به یکی از عرصه‌های تأثیرپذیر از رقابت‌های سیاسی و فشارهای اقتصادی منطقه‌ای تبدیل شده‌اند. درخواست آمریکا برای تعطیلی بیشتر گذرگاه‌ها هنوز به معنای اجرای قطعی این سیاست نیست، اما مطرح شدن آن نشان می‌دهد که تجارت خارجی ایران با عراق با ریسک جدیدی مواجه شده است.
آینده مبادلات دو کشور تا حد زیادی به تصمیم بغداد، نتیجه مذاکرات با واشنگتن و توانایی تهران در مدیریت دیپلماسی اقتصادی وابسته خواهد بود. آنچه روشن است، هرگونه محدودیت گسترده در مرزهای مشترک می‌تواند هزینه‌ای فراتر از کاهش صادرات ایران داشته باشد و بر زنجیره تأمین، بازار مصرف و فعالیت اقتصادی هر دو کشور اثر بگذارد.
