به گزارش کیان آنلاین و به قلم سیامک علی پناه؛ در شرایط جنگی که کشور در آن بسر می برد، اهمیت تسهیل تجارت در گمرک ایران از اهمیت ویژه ای برخوردار شده است. چرا که با فشردگی بیش از اندازه در مرزهای کشور، می بایست خروج محموله ها از محوطه های گرمکی و بندری سرعت بیشتری به خود بگیرندتا فضای مناسبی در این محوطه ها به منظور ورود کالاهای در انتظار به محوطه های گمرکی ایجاد گردد. بدین معنی که گردش کالا و ترخیص کالا با تسهیل تجارت در گمرکات اجرایی کشور می تواند محقق شود و متعاقب آن نیز سرعت ورود کلا به کشور می تواند از طریق مرزهای محدودی که در شمال کشور قرار داند سرعت بیشتری به خود بگیرد. از اینرو در ادامه به این موضوع خواهیم پرداخت که «آیا تسهیل تجارت در گمرک ایران میتواند زمان و هزینه واردات و صادرات را واقعاً کاهش دهد؟»
مرز؛ محل عبور کالا یا محل توقف؟
توقف کالا در مرز فقط به معنای تشکیل صف کامیون ها و کشتی ها نیست؛ هر روز و هر ساعت تأخیر در عبور و یا تخلیه کالا میتواند هزینه حمل‌ونقل، دموراژ (غرامت توقف یا تعلیق وسیله حمل)، انبارداری، بیمه و خواب سرمایه فعالان اقتصادی را و درنهایت قیمت تمام شده کالا را افزایش دهد. نمونه ملموس آن در برخی از بنادر مرزهای شمال شرق کشور می باشد که روزانه از توقف و تاخیر در پهلویگری تعداد بیشماری از کشتی ها خبر می دهد. به ویژه در هفته های گذشته تعداد کشتی های منتظر در صف پهلوگیری در برخی از بنارد شمالی شکر به بیشاز 20 تا 30 کشتی رسیده بود. در پاسخ به چنین مشکلاتی، سیاست جدید «مرز محل عبور است، نه توقف» میتواند در دستور کار قرار گیرد که با بررسی های صورت گرفته به نظر می رسد که اقدامات جدی برای تسهیل تجارت در گمرک ایران صورت گرفته است که یکی از این اقدامات به خصوص با وجود کمبود فضای دپو کالا در محوطه های گمرکی و بندری، اقدام به افزایش صدور مجوز انبارهای اختصاصی در خارج از محدوده های گرمکی نموده اند تا سرعت انجام تشریفات و ترخیص کالا و در نتجیه کاهش هزینه های تاخیر در پهلوگیری کالا را منتج شود.
تسهیل تجارت در گمرک ایران یعنی چه؟
تسهیل تجارت در گمرک ایران فقط به کوتاه شدن صف ها در مرزهای ورودی کشور محدود نمی‌شود؛ هدف اصلی، کاهش زمان و هزینه‌ای است که بازارگانان و فعالین اقتصادی برای عبور کالا از مجموعه تشریفات می‌پردازند. در برنامه‌های اخیر گمرک ایران به ویژه در شرایط جنگی، توسعه مدیریت ریسک، افزایش سهم کالاهای کم ریسک در مسیر سبز، هوشمندسازی فرآیندها، حذف کنترل‌های تکراری، اجرای «حمل یکسره» و افزایش تعداد انبارهای اختصاصی در دستور کار قرار گرفته است. در طرح حمل یکسره، پس از کنترل‌های اولیه در مبادی ورودی، کالا میتواند به مقصد داخلی منتقل شود و بخش اصلی تشریفات در گمرک مقصد کالا انجام گیرد. این رویکرد برای مواد اولیه، نهاده ها و کالاهای اساسی کشور اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا کاهش توقف، تخلیه و بارگیری مجدد و انبارداری میتواند سرعت تأمین واحدهای تولیدی را افزایش دهد و هزینه‌های لجستیکی تجارت را کاهش دهد.
واردات چگونه از کاهش توقف منتفع می‌شود؟
کاهش زمان توقف کالا در گمرک، برای واردکننده فقط یک مزیت اداری نیست؛ بلکه مستقیماً با هزینه تأمین کالا و مواد اولیه ارتباط دارد. هرچه محموله سریع‌تر ترخیص شود، هزینه انبارداری، توقف وسیله حمل، تخلیه و بارگیری مجدد و در واردات دریایی، احتمال تحمیل هزینه دموراژ کمتر می‌شود. لذا کاهش زمان ترخیص کالا که ناشی از تهسیل تجارت در گمرک ایران باشد می تواند اثر مستقیمی بر روی قیمت تمام شده کالای وارداتی داشته باشد و بخشی از تنظیم قیمت های بازار میتواند از نقطه ورود کالا به کشور کنترل شود. چرا که این کاهش زمان ترخیص می تواند منجر به رسیدن کالاهی مورد نیاز کشور به خطوط تولید گردد و گردش سرمایه را افزایش دهد. این حال، تسهیل تجارت در گمرک ایران الزاماً به معنای ارزان شدن فوری کالا نیست؛ بلکه بخشی از هزینه‌های غیرضروری زنجیره واردات را کاهش می‌دهد.
صادرات چه سودی می‌برد؟
برای صادرکننده، زمان فقط یک عامل اجرایی نیست؛ بخشی از هزینه و اعتبار تجاری با عمل به تعهدات به ویژه در زمان تحویل کالا است. کاهش توقف کامیون‌ها در مرز میتواند هزینه حمل‌ونقل را کمتر کند و امکان تحویل منظم‌تر کالا به خریدار خارجی را فراهم آورد. اهمیت این موضوع در صادرات محصولات کشاورزی و کالاهای فسادپذیر بیشتر است؛ چنان‌که در مهر ۱۴۰۵، پس از وقفه در مرز ریمدان، محموله‌های تره‌بار به دلیل محدودیت زمانی نگهداری و احتمال خسارت به صادرکنندگان در اولویت عبور قرار گرفتند. از این منظر، تسهیل تجارت در گمرک ایران میتواند علاوه بر کاهش هزینه لجستیک، ریسک افت کیفیت و تأخیر در تحویل را کاهش دهد و به حفظ اعتبار صادرکنندگان ایرانی در بازارهای خارجی کمک کند.
گره تجارت فقط در گمرک نیست
تسهیل گمرکی شرط لازم است، اما شرط کافی نیست. حتی اگر گمرک فرآیند ارزیابی و ترخیص را سریع‌تر کند، ثبت سفارش، تخصیص ارز، مجوزهای استاندارد، بهداشت، قرنطینه و زیرساخت‌های مرزی و بندری همچنان می‌توانند زمان تجارت را افزایش دهند. رئیس کل گمرک ایران نیز تعدد نمونه‌برداری و لزوم هماهنگی میان دستگاه‌های مجوزدهنده را از عوامل مؤثر بر سرعت ترخیص دانسته است. در مرزهای زمینی ایران نیز افزایش ظرفیت سمت ایران بدون افزایش پذیرش کامیون در سمت کشورهای مقابل به ویژه در ترکیه، پاکستان، آذربایجان و عرق نمی‌تواند صف‌ها را به‌طور کامل کاهش دهد. بنابراین، تسهیل تجارت در گمرک ایران زمانی نتیجه کامل‌تری خواهد داشت که گمرک، بانک مرکزی، دستگاه‌های مجوزدهنده، سازمان راهداری، سازمان بنادر، کشتیرانی و کشور مقابل به صورت هماهنگ عمل کنند.
جمع‌بندی؛ آیا گره واردات و صادرات باز می‌شود؟
کاهش زمان ترخیص از ۱۴۳ ساعت به ۷۳ ساعت نشان می‌دهد اصلاح رویه‌ها، مدیریت ریسک و هوشمندسازی میتواند بخشی از گره تجارت خارجی را باز کند. اجرای حمل یکسره و انتقال بخشی از تشریفات از مرز به گمرکات داخلی که با افزایش تعداد انبارهای اختصاصی که می بایست از سوی شرکت ها مورد استقبال و درخواست قرار گیرد نیز میتواند توقف کامیون ها و کشتی ها، انبارداری و هزینه‌های اضافی جابه‌جایی را کاهش دهد. با این حال، تسهیل تجارت در گمرک ایران زمانی به نتیجه پایدار می‌رسد که تخصیص ارز، صدور مجوزهای تخصصی، حمل‌ونقل و عملکرد سایر دستگاه‌های مرزی نیز هم‌زمان اصلاح شود. بنابراین، موفقیت اصلاحات گمرکی برای فعال اقتصادی نه با تعداد بخشنامه‌ها، بلکه با ساعت‌هایی سنجیده می‌شود که کالا کمتر در مرز و گمرک متوقف می‌ماند.
