به گزارش پایگاه خبری کیان آنلاین به قلم هانیه سادات احمدی، تجارت خارجی ایران در سالهای اخیر در شرایطی ادامه یافته که تحریمهای مالی، بانکی، نفتی و محدودیتهای حملونقل، هزینه و پیچیدگی مبادلات تجاری را افزایش دادهاند. با این حال، دادههای تجارت خارجی نشان میدهد که تحریمها نتوانستهاند جریان صادرات و واردات ایران را متوقف کنند؛ بلکه ساختار تجارت کشور را به سمت بازارهای محدودتر، روشهای غیرمستقیم مبادله و اتکای بیشتر به برخی شرکای تجاری سوق دادهاند.
بر اساس آخرین دادههای تجمیعی بانک جهانی و پایگاه WITS، ارزش صادرات کالایی ایران حدود ۸۰.۹ میلیارد دلار و واردات حدود ۵۸.۷ میلیارد دلار ثبت شده است؛ بنابراین در این مجموعه داده، تراز تجاری کالایی ایران حدود ۲۲.۲ میلیارد دلار مازاد داشته است. البته این ارقام مربوط به آخرین سال کامل موجود در دادههای WITS/UN Comtrade است و نباید با آمار ماهانه یا آمارهای گمرکی سال جاری یکسان تلقی شود.
صادرات؛ نفت، فرآوردهها و محصولات پتروشیمی در مرکز تجارت
ساختار صادرات ایران همچنان تا حد زیادی به کالاهای انرژیمحور وابسته است. در دادههای WITS، نفت خام، فرآوردههای نفتی، پروپان، اوره و متانول در میان مهمترین اقلام صادراتی قرار دارند. ارزش نفت خام در این دادهها بیش از ۲۲.۴ میلیارد دلار و ارزش فرآوردههای نفتی نیز حدود ۱۲ میلیارد دلار گزارش شده است.
این ساختار یک فرصت و در عین حال یک آسیبپذیری مهم ایجاد میکند. از یک سو، ظرفیت تولید نفت، گاز، فرآوردههای نفتی و محصولات پتروشیمی امکان ایجاد درآمد ارزی قابل توجهی برای کشور فراهم میکند؛ از سوی دیگر، همین تمرکز باعث میشود تجارت خارجی ایران نسبت به تحولات بازار انرژی، قیمتهای جهانی و محدودیتهای مربوط به فروش و انتقال درآمدهای نفتی حساس باشد.
تحریمها همچنین موجب شدهاند دسترسی مستقیم برخی صادرکنندگان ایرانی به شبکههای بانکی و مالی بینالمللی دشوارتر شود. در نتیجه، بخشی از تجارت از مسیرهای غیرمستقیم انجام میشود که میتواند هزینه مبادله، زمان تسویه و ریسک تجاری را افزایش دهد.
چین و کشورهای منطقه؛ شرکای اصلی
یکی از مهمترین ویژگیهای تجارت خارجی ایران، تمرکز قابل توجه مبادلات در تعداد محدودی از شرکای تجاری است. بر اساس دادههای WITS، چین، عراق و امارات متحده عربی از مهمترین مقاصد صادراتی ایران بودهاند و چین بهتنهایی سهم قابل توجهی از صادرات ثبتشده را به خود اختصاص داده است. در بخش واردات نیز امارات، چین، ترکیه، هند و آلمان در میان شرکای مهم قرار داشتهاند.
این تمرکز تجاری تا حدودی با شرایط تحریمی مرتبط است؛ زیرا دسترسی ایران به بسیاری از بازارها و نظام مالی کشورهای غربی محدود شده و در مقابل، کشورهای آسیایی و همسایه نقش پررنگتری در تجارت ایران پیدا کردهاند.
واردات؛ از کالاهای اساسی تا کالاهای سرمایهای
در طرف دیگر تجارت خارجی، واردات ایران ترکیبی از کالاهای اساسی، مواد اولیه، کالاهای واسطهای و تجهیزات مورد نیاز تولید است. در دادههای WITS، ذرت، گندم، برنج و دانه سویا از جمله اقلام مهم وارداتی هستند. همچنین کالاهای مرتبط با تجهیزات ارتباطی و ماشینآلات نیز در سبد وارداتی کشور دیده میشوند.
اهمیت واردات کالاهای واسطهای و سرمایهای در این است که محدود شدن واردات آنها میتواند مستقیماً بر ظرفیت تولید داخلی اثر بگذارد. بنابراین مدیریت واردات صرفاً به معنای کاهش حجم واردات نیست؛ بلکه ترکیب واردات نیز اهمیت زیادی دارد. کاهش واردات یک کالای مصرفی با کاهش واردات یک قطعه، ماشینآلات یا ماده اولیه تولید، آثار اقتصادی یکسانی ندارد.
فشار تحریمها بر تجارت؛ هزینهای فراتر از کاهش صادرات
تحریمها فقط میزان صادرات یا واردات را تحت تأثیر قرار نمیدهند. افزایش هزینه حملونقل، دشواری بیمه محمولهها، محدودیت دسترسی به خدمات بانکی، پیچیدهتر شدن انتقال ارز و افزایش ریسک قراردادهای بینالمللی، از دیگر پیامدهای مهم آن هستند.
بانک جهانی نیز در ارزیابیهای خود درباره اقتصاد ایران، محدودیتهای تجاری و مالی را در کنار مشکلاتی مانند کمبود انرژی و محدودیت نقدینگی، از عوامل فشار بر بخش غیرنفتی دانسته است. در یکی از برآوردهای این نهاد، در دوره مورد بررسی، صادرات و واردات غیرنفتی ایران به ترتیب ۶ درصد و ۱۶.۳ درصد کاهش یافته بودند.
چالش اصلی؛ تنوع بخشی به تجارت
در چنین شرایطی، یکی از مسائل اساسی اقتصاد ایران، کاهش وابستگی تجارت خارجی به تعداد محدودی کالا و بازار است. دادههای WITS نشان میدهد نفت و فرآوردههای نفتی همچنان سهم مهمی در صادرات دارند و در مقابل، واردات کشور نیز به کالاهای اساسی و مواد اولیه وابستگی قابل توجهی دارد.
افزایش صادرات کالاهای با ارزش افزوده بالاتر، توسعه بازارهای صادراتی، تقویت روابط تجاری با کشورهای همسایه، بهبود زیرساختهای حملونقل و کاهش هزینههای نقلوانتقال پول، از محورهایی هستند که میتوانند آسیبپذیری تجارت خارجی را کاهش دهند.
در مجموع، تجارت خارجی ایران در شرایط تحریم نه متوقف شده و نه از اهمیت افتاده است؛ بلکه شکل آن تغییر کرده است. صادرات انرژیمحور، تمرکز بیشتر بر بازارهای آسیایی و منطقهای، استفاده از مسیرهای غیرمستقیم مالی و تجاری و اهمیت بالای واردات کالاهای اساسی و واسطهای، ویژگیهای اصلی این وضعیت را تشکیل میدهند. مسئله آینده تجارت خارجی ایران تنها افزایش حجم صادرات و واردات نیست؛ تنوعبخشی به بازارها و محصولات، کاهش هزینه مبادلات و افزایش سهم کالاهای با ارزش افزوده بالا نیز تعیینکننده خواهد بود.
