به گزارش پایگاه خبری کیان آنلاین به قلم هانیه سادات احمدی، در سالهایی نهچندان دور، خرید چند گرم طلا یا کنار گذاشتن بخشی از درآمد ماهانه در حساب بانکی، یکی از راههای معمول خانوادههای ایرانی برای تأمین آینده و عبور از روزهای دشوار اقتصادی بود.
اما امروز شرایط بهگونهای تغییر کرده که حتی خرید مقدار اندکی طلا نیز برای بخش بزرگی از خانوارها به یک هدف دستنیافتنی تبدیل شده است. افزایش مداوم قیمت طلا، کاهش ارزش پول ملی، تورم سنگین و عقبماندن دستمزدها از هزینههای زندگی، معادله پسانداز را برای خانوارهای ایرانی بهشدت دشوار کرده است.
وقتی درآمد فقط کفاف هزینههای ضروری را میدهد
نخستین و مهمترین مانع پسانداز، فاصله فزاینده میان درآمد و هزینههای خانوار است. افزایش قیمت مواد غذایی، اجاره مسکن، حملونقل، درمان، آموزش و سایر نیازهای روزمره باعث شده بخش عمده درآمد ماهانه خانوادهها پیش از رسیدن به پایان ماه مصرف شود.
بر اساس گزارش مرکز آمار ایران، نرخ تورم نقطهبهنقطه در مهرماه ۱۴۰۵ به ۸۸.۷ درصد و تورم سالانه به ۷۶.۸ درصد رسید. این ارقام نشان میدهد خانوارها برای خرید همان سبد کالا و خدمات نسبت به مهرماه سال گذشته، بهطور متوسط هزینه بسیار بیشتری پرداخت میکنند.
در چنین شرایطی، پسانداز دیگر یک انتخاب اقتصادی ساده نیست؛ بلکه به امکانی وابسته است که بسیاری از خانوادهها از آن محروم شدهاند. وقتی درآمد صرف تأمین خوراک، مسکن و درمان میشود، جایی برای کنار گذاشتن پول باقی نمیماند.
طلایی که از دسترس طبقه متوسط خارج میشود
در اقتصاد ایران، طلا همواره یکی از ابزارهای سنتی حفظ ارزش دارایی بوده است. بسیاری از خانوادهها برای جلوگیری از کاهش قدرت خرید پول خود، به خرید سکه، طلای آبشده یا زیورآلات روی آوردهاند. با این حال، افزایش قیمت طلا در کنار رشد نرخ ارز، این ابزار حفاظتی را نیز برای خانوارهای کمدرآمد و حتی بخشهایی از طبقه متوسط دشوار کرده است.
قیمت طلای داخلی تنها تابع نرخ جهانی این فلز نیست؛ نرخ ارز، انتظارات تورمی، شرایط سیاسی و میزان تقاضای بازار نیز در تعیین قیمت آن نقش دارند. به همین دلیل، حتی افزایش قیمت جهانی طلا نیز میتواند در کنار کاهش ارزش پول ملی، فشار بیشتری بر خریداران داخلی وارد کند.
نتیجه آن است که خانوادهای که پیشتر میتوانست هر ماه یک یا دو گرم طلا بخرد، اکنون ممکن است حتی توان خرید مقادیر بسیار کمتر را نیز نداشته باشد. در واقع، طلا همچنان ابزار حفظ ارزش دارایی است، اما دسترسی به آن برای همه یکسان نیست.
فروش پسانداز برای تأمین مخارج روزمره
یکی از نگرانکنندهترین نشانههای وضعیت اقتصادی خانوارها، تغییر کارکرد پساندازهای گذشته است. داراییهایی که زمانی برای روز مبادا، ازدواج فرزندان، خرید مسکن یا دوران بازنشستگی نگهداری میشدند، اکنون در مواردی برای پرداخت اجاره، هزینه درمان، خرید مواد غذایی و تأمین مخارج ضروری فروخته میشوند.
گزارش شورای جهانی طلا درباره سهماهه سوم سال ۲۰۲۶ نشان میدهد تقاضای سرمایهگذاری خرد ایران برای شمش و سکه نسبت به مدت مشابه سال قبل حدود ۵۱ درصد کاهش یافته است. این گزارش، فشار هزینههای زندگی و فروش بخشی از داراییهای طلایی برای تأمین مخارج روزمره را از عوامل این کاهش معرفی میکند.
این روند نشان میدهد مسئله فقط کاهش قدرت خرید برای ورود به بازار طلا نیست؛ بلکه بخشی از خانوارها برای ادامه زندگی ناچار به مصرف اندوختههای قبلی خود شدهاند.
چرا بانکها و بازارهای مالی جایگزین مطمئنی نیستند؟
یکی دیگر از چالشها، کاهش جذابیت نگهداری پول نقد در شرایط تورمی است. هنگامی که بازدهی سپردههای بانکی از تورم عقب میماند، ارزش واقعی سرمایه بهمرور کاهش پیدا میکند. از سوی دیگر، نوسانات بازارهای مالی، محدودیت دسترسی به برخی ابزارهای سرمایهگذاری و نگرانی از زیانهای احتمالی، تصمیمگیری برای سرمایهگذاری را دشوار میکند.
در چنین فضایی، خانوارها میان چند انتخاب پرریسک قرار میگیرند: نگهداری پولی که قدرت خریدش کاهش مییابد، خرید داراییهایی که قیمت بالایی دارند یا ورود به بازارهایی که شناخت و سرمایه کافی میطلبند.
پسانداز؛ مسئلهای فراتر از مدیریت هزینهها
توصیه به کاهش هزینههای غیرضروری و مدیریت بودجه خانوار، اگرچه اهمیت دارد، اما بهتنهایی نمیتواند مشکل ساختاری پسانداز را حل کند. خانوادهای که درآمدش با هزینههای ضروری زندگی تناسب ندارد، با حذف تفریحات یا خریدهای کوچک نیز نمیتواند سرمایه قابلتوجهی تشکیل دهد.
بازگشت امکان پسانداز به زندگی خانوارها، نیازمند مجموعهای از اقدامات اقتصادی است؛ از کنترل پایدار تورم و ثباتبخشی به بازار ارز گرفته تا افزایش متناسب دستمزدها، حمایت از اشتغال مولد، کاهش هزینه مسکن و تقویت قدرت خرید مردم.
در نهایت، مسئله اصلی فقط گران شدن طلا نیست؛ مسئله این است که درآمد بخش بزرگی از جامعه دیگر توان ساختن آیندهای مطمئن را ندارد. زمانی که خانوارها بهجای افزودن به اندوختههای خود، ناچار به مصرف داراییهای گذشته میشوند، زنگ خطر برای امنیت اقتصادی و رفاه اجتماعی به صدا درمیآید.
پسانداز نباید به امتیازی ویژه برای گروهی محدود تبدیل شود. امکان کنار گذاشتن بخشی از درآمد برای آینده، یکی از پایههای امنیت اقتصادی خانوادههاست؛ پایهای که بدون مهار تورم و بازسازی قدرت خرید، همچنان لرزان خواهد ماند.