به گزارش پایگاه خبری کیان آنلاین به قلم هانیه سادات احمدی، مرزهای ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی ویژه، ظرفیت تبدیل شدن به یکی از مهمترین کانونهای ترانزیت و تجارت منطقه را دارند؛ ظرفیتی که میتواند مسیر ارتباطی کشورهای آسیای مرکزی، قفقاز، خلیج فارس، شبهقاره هند و حتی اروپا را به یکدیگر متصل کند.
با این حال، پرسش اساسی این است که چرا با وجود چنین مزیت راهبردی، سهم ایران از بازار ترانزیت منطقه همچنان با ظرفیتهای بالقوه آن فاصله دارد؟
ایران با برخورداری از مرزهای زمینی و دسترسی به آبهای آزاد، در نقطه تلاقی چند کریدور مهم حملونقل بینالمللی قرار گرفته است. کریدور شمال ـ جنوب و مسیرهای ارتباطی شرق به غرب، فرصتهایی کمنظیر برای تبدیل کشور به چهارراه تجارت منطقه فراهم میکنند. افزایش مبادلات تجاری میان کشورهای همسایه، توسعه تجارت با اوراسیا و نیاز کشورهای محصور در خشکی به مسیرهای مطمئن دسترسی به آبهای آزاد نیز میتواند جایگاه ایران را در زنجیره تأمین منطقهای تقویت کند.
اما بهرهبرداری از این موقعیت صرفاً با داشتن مرز و جاده امکانپذیر نیست. آنچه یک مسیر ترانزیتی را به گزینهای جذاب برای شرکتهای بینالمللی تبدیل میکند، سرعت، امنیت، هزینه رقابتی و قابلیت پیشبینی در فرآیند انتقال کالا است؛ مؤلفههایی که هنوز در بسیاری از گذرگاههای تجاری ایران با چالش مواجهاند.
یکی از مهمترین موانع، پیچیدگی و تعدد فرآیندهای گمرکی است. طولانی شدن تشریفات ترخیص، تعدد مجوزها، ناهماهنگی میان دستگاههای اجرایی و تکرار فرآیندهای اداری، هزینه و زمان عبور کالا را افزایش میدهد. در شرایطی که صاحبان کالا برای انتخاب مسیر حملونقل، زمان و هزینه را در کنار امنیت محاسبه میکنند، حتی چند ساعت تأخیر در مرز میتواند مزیت رقابتی یک مسیر را کاهش دهد.
از سوی دیگر، ضعف زیرساختهای لجستیکی در برخی پایانههای مرزی، کمبود امکانات تخلیه و بارگیری، محدودیت پارکینگ کامیونها، فرسودگی تجهیزات و نبود ارتباط یکپارچه میان شبکه ریلی و جادهای، مشکلات موجود را تشدید میکند. در چنین شرایطی، کامیونها گاهی ساعتها و حتی روزها در انتظار انجام تشریفات مرزی باقی میمانند؛ زمانی که مستقیماً به هزینه تمامشده صادرات و واردات اضافه میشود.
موضوع دیگر، ناهماهنگی در مقررات و رویههای تجاری است. تغییرات ناگهانی بخشنامهها، محدودیتهای مقطعی صادرات و واردات و نبود ثبات در سیاستهای تجاری، برنامهریزی فعالان اقتصادی را دشوار میکند. شرکتهای حملونقل بینالمللی و صاحبان کالا برای انتخاب مسیرهای بلندمدت به محیطی قابل پیشبینی نیاز دارند. نبود چنین اطمینانی میتواند آنها را به سمت مسیرهای جایگزین در کشورهای رقیب سوق دهد.
در این میان، کشورهای منطقه با سرمایهگذاری در زیرساختهای بندری، ریلی، جادهای و سامانههای هوشمند گمرکی، به دنبال جذب سهم بیشتری از بازار ترانزیت هستند. بنابراین، مزیت جغرافیایی ایران بهتنهایی تضمینکننده برتری در رقابت منطقهای نیست و هرگونه تعلل در اصلاح ساختارهای تجاری، ممکن است به از دست رفتن فرصتهای اقتصادی منجر شود.
راهکار عبور از این وضعیت، در درجه نخست، یکپارچهسازی سامانههای گمرکی و تجاری، کاهش مجوزهای غیرضروری، توسعه پنجره واحد تجارت فرامرزی و اجرای واقعی مدیریت هوشمند مرزهاست. همچنین سرمایهگذاری در پایانههای مرزی، توسعه خطوط ریلی متصل به مراکز تجاری کشورهای همسایه، نوسازی تجهیزات و تقویت همکاریهای گمرکی دوجانبه باید در اولویت قرار گیرد.
در نهایت، مرزهای ایران میتوانند از نقاط صرفاً جغرافیایی به موتورهای محرک رشد اقتصادی تبدیل شوند؛ اما تحقق این هدف نیازمند تغییر نگاه از مدیریت سنتی مرز به مدیریت یکپارچه زنجیره لجستیک است. فرصت ترانزیتی ایران همچنان وجود دارد، اما این فرصت دائمی نیست. اگر هزینه عبور کالا کاهش نیابد، تشریفات گمرکی تسهیل نشود و زیرساختها متناسب با نیاز تجارت منطقه توسعه پیدا نکنند، رقبای منطقهای سهم بیشتری از این بازار را تصاحب خواهند کرد.
مسئله امروز ایران کمبود موقعیت جغرافیایی نیست؛ مسئله، تبدیل این موقعیت به مزیت اقتصادی واقعی است.