به گزارش پایگاه خبری کیان آنلاین به قلم هانیه سادات احمدی، مرزهای تجاری ایران در سال‌های اخیر با مجموعه‌ای از چالش‌های زیرساختی، اداری، لجستیکی و اقتصادی مواجه شده‌اند؛ چالش‌هایی که موجب افزایش زمان توقف کالاها، بالا رفتن هزینه حمل‌ونقل و کاهش قابلیت پیش‌بینی در تجارت خارجی شده‌اند.
در شرایطی که توسعه صادرات غیرنفتی و تأمین به‌موقع مواد اولیه و کالاهای واسطه‌ای برای اقتصاد کشور اهمیت زیادی دارد، طولانی شدن فرآیندهای عبور کالا از مرزها به یکی از موانع جدی فعالیت بازرگانان و تولیدکنندگان تبدیل شده است.
توقف کالا در مرز صرفاً به معنای معطل ماندن کامیون یا کانتینر نیست؛ بلکه به معنای خواب سرمایه، افزایش هزینه انبارداری، از دست رفتن فرصت‌های تجاری و گاهی فاسد شدن کالاهای حساس و فسادپذیر است. این مسئله در نهایت می‌تواند قدرت رقابت محصولات ایرانی را در بازارهای منطقه‌ای کاهش دهد.
تعدد مقررات؛ یکی از گلوگاه‌های اصلی تجارت
یکی از مهم‌ترین عوامل کندی جریان تجارت، تعدد مقررات و تغییرات مکرر دستورالعمل‌های مرتبط با صادرات و واردات است. صادرکننده و واردکننده برای عبور کالا باید مراحل مختلفی از جمله ثبت سفارش، دریافت مجوزهای تخصصی، اظهار گمرکی، ارزیابی کالا، کنترل استاندارد و الزامات بهداشتی را پشت سر بگذارند.
ناهماهنگی میان دستگاه‌های مسئول و تفاوت رویه‌ها در گمرکات مختلف نیز بر پیچیدگی این فرآیند می‌افزاید. گاهی یک محموله پس از طی بخشی از مراحل اداری، به دلیل تغییر ضوابط یا نیاز به تأییدیه جدید متوقف می‌شود. نبود ثبات در مقررات، برنامه‌ریزی زمانی و مالی فعالان اقتصادی را دشوار می‌کند و هزینه مبادله را افزایش می‌دهد.
زیرساخت‌های مرزی و کمبود امکانات لجستیکی
ظرفیت محدود پایانه‌های مرزی، کمبود پارکینگ کامیون‌ها، ضعف تجهیزات تخلیه و بارگیری، محدودیت خطوط ریلی و ناهماهنگی ساعات کاری دستگاه‌های مستقر در مرز از دیگر عوامل ایجاد صف‌های طولانی است.
در برخی گذرگاه‌ها، ظرفیت فیزیکی پایانه‌ها متناسب با حجم مبادلات تجاری توسعه نیافته است. در نتیجه، افزایش صادرات یا واردات الزاماً به معنای افزایش سرعت عبور کالا نیست. حتی در مواردی که تشریفات گمرکی به‌سرعت انجام می‌شود، محدودیت امکانات حمل‌ونقل یا ظرفیت طرف مقابل مرز می‌تواند موجب توقف محموله‌ها شود.
ناهماهنگی با کشورهای همسایه و محدودیت‌های مرزی
بخش دیگری از مشکلات به هماهنگی‌های دوجانبه با کشورهای همسایه بازمی‌گردد. تفاوت مقررات حمل‌ونقل، محدودیت پذیرش کامیون‌ها، الزام به جابه‌جایی بار میان ناوگان دو کشور و اختلاف در رویه‌های گمرکی، می‌تواند روند انتقال کالا را طولانی کند.
گزارش‌های منتشرشده در نوامبر ۲۰۲۶ نیز از تشدید صف کامیون‌ها در مسیرهای تجاری ایران با ترکیه و پاکستان حکایت دارند. همچنین در مهرماه، توقف تجارت در گذرگاه‌های گبد و تفتان پاکستان موجب سرگردانی کامیون‌ها و محموله‌های تجاری شد. Iran International +1
تحریم‌ها و هزینه‌های پنهان تجارت
تحریم‌های بانکی و محدودیت‌های مالی نیز بر فرآیند تجارت خارجی تأثیر می‌گذارند. دشواری انتقال ارز، محدودیت همکاری شرکت‌های بیمه و کشتیرانی، افزایش هزینه‌های مبادله و مشکلات تأمین خدمات لجستیکی، همگی می‌توانند زمان رسیدن کالا به مقصد را افزایش دهند.
از سوی دیگر، تغییر مسیرهای تجاری از حمل‌ونقل دریایی به مسیرهای زمینی، فشار مضاعفی بر پایانه‌هایی وارد می‌کند که ظرفیت پذیرش حجم بالای محموله را ندارند. در چنین شرایطی، حتی مرزهایی که پیش‌تر با حجم مشخصی از تردد فعالیت می‌کردند، ممکن است با صف‌های طولانی مواجه شوند. AP News +1
راهکار چیست؟
حل مشکل معطلی کالاها در مرزهای ایران نیازمند مجموعه‌ای از اقدامات هماهنگ است:
* ایجاد مدیریت یکپارچه مرزی: هماهنگی گمرک، استاندارد، قرنطینه، بانک، حمل‌ونقل و سایر دستگاه‌های مسئول در قالب پنجره واحد عملیاتی.
* توسعه زیرساخت‌ها: افزایش ظرفیت پارکینگ کامیون‌ها، انبارهای استاندارد، تجهیزات اسکن و تخلیه و بارگیری و پایانه‌های ریلی.
* ثبات مقررات تجاری: کاهش تغییرات ناگهانی بخشنامه‌ها و اعلام شفاف الزامات صادرات و واردات.
* توسعه حمل‌ونقل ترکیبی: استفاده هم‌زمان از ظرفیت جاده، ریل، دریا و مناطق لجستیکی برای کاهش فشار بر گذرگاه‌های پرتردد.
* توافق با کشورهای همسایه: تعیین ساعات کاری هماهنگ، افزایش ظرفیت پذیرش کامیون‌ها و تسهیل تبادل اطلاعات گمرکی.
مرز کارآمد؛ پیش‌شرط تجارت رقابتی
مرزهای تجاری تنها محل عبور کالا نیستند؛ بلکه بخشی از زیرساخت رقابت اقتصادی کشور محسوب می‌شوند. هر ساعت تأخیر در عبور محموله می‌تواند هزینه تولید را افزایش دهد، حاشیه سود صادرکننده را کاهش دهد و اعتماد شرکای تجاری را تحت تأثیر قرار دهد.
بنابراین، مسئله اصلی صرفاً افزایش تعداد گذرگاه‌های مرزی نیست؛ بلکه ارتقای بهره‌وری مرزهای موجود، حذف فرآیندهای موازی، توسعه زیرساخت‌های لجستیکی و ایجاد هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول است.
ایران برای بهره‌گیری از ظرفیت جغرافیایی خود و تبدیل شدن به مسیر مؤثر ترانزیت منطقه‌ای، به نظامی نیاز دارد که در آن عبور کالا تابع فرآیندهای روشن، زمان‌بندی مشخص و خدمات قابل پیش‌بینی باشد. تا زمانی که کامیون‌ها پشت مرزها منتظر مجوز، نوبت یا هماهنگی دستگاه‌ها بمانند، مزیت جغرافیایی کشور به‌تنهایی نمی‌تواند به مزیت اقتصادی تبدیل شود.
