به گزارش پایگاه خبری کیان آنلاین به قلم هانیه سادات احمدی، در هفتههای اخیر، فشار تحریمهای آمریکا علیه ایران وارد مرحلهای شده که آثار آن فقط در بازار ارز، تجارت دریایی یا نقلوانتقال پول دیده نمیشود؛ بلکه یکی از مهمترین مسیرهای زمینی تجارت ایران، یعنی مرز ترکیه، نیز با افزایش قابلتوجه حجم کامیونها و طولانیشدن زمان انتظار روبهرو شده است. تصاویر صفهای چندکیلومتری کامیونها در گذرگاه گوربولاک ـ بازرگان، نشانهای از انتقال بخشی از فشار تجارت خارجی ایران از دریا به جاده است.
این وضعیت در شرایطی شکل گرفته که تحریمهای جدید واشنگتن دامنه فشار بر اقتصاد ایران را گستردهتر کرده است. وزارت خزانهداری آمریکا در ماه سپتامبر مجموعهای از اقدامات جدید را علیه بخش هوانوردی ایران و شبکههای مرتبط با آن اعمال کرد و همزمان سیاست صدور مجوزهای خاص مرتبط با ایران را سختتر کرد. طبق اعلام دفتر کنترل داراییهای خارجی آمریکا (OFAC)، درخواستهای جدید برای برخی مجوزهای مرتبط با ایران از ۱۰ سپتامبر با فرض اولیه رد شدن بررسی میشوند، مگر در موارد استثنایی.
وقتی دریا گرانتر و پرریسکتر میشود، جاده شلوغتر میشود
یکی از پیامدهای مستقیم محدودیتهای تجاری و اختلال در مسیرهای دریایی، افزایش اتکای ایران به مرزهای زمینی است. گزارشهای منتشرشده درباره مرز ترکیه نشان میدهد که گوربولاک ـ بازرگان به یکی از مسیرهای حیاتی برای ورود کالا به ایران تبدیل شده است.
بر اساس گزارش فایننشال تایمز، در پنج ماه منتهی به ۱۲ اوت، میزان واردات از مسیر گوربولاک به ایران حدود ۲۵۰ درصد افزایش یافته و تجارت دوجانبه ایران و ترکیه در نیمه نخست سال نیز حدود ۱۹ درصد رشد کرده و به ۳.۲ میلیارد دلار رسیده است. در همین حال، تعداد کامیونهای عبوری از ترکیه به ایران به حدود ۵۰۰ دستگاه در روز رسیده و حجم تردد کامیونها نسبت به سال گذشته حدود ۳۰ درصد افزایش یافته است.
اما ظرفیت جاده و گمرک برای چنین جهش ناگهانی در تقاضا نامحدود نیست. نتیجه، صفهای طولانی، افزایش زمان ترخیص، هزینههای بیشتر حملونقل و فشار مضاعف بر رانندگان و شرکتهای بازرگانی است.
کامیونها؛ تصویری از یک گلوگاه اقتصادی
گزارشهای میدانی منتشرشده در ۲۴ سپتامبر از صف چندکیلومتری کامیونها در نزدیکی گوربولاک حکایت دارد. این گذرگاه در شرایط عادی نیز یکی از شلوغترین مسیرهای تجاری میان دو کشور است، اما افزایش ناگهانی بار زمینی باعث شده زمان انتظار کامیونها به شکل محسوسی افزایش پیدا کند.
موضوع فقط تعداد کامیونها نیست. افزایش حجم تردد به معنای افزایش فشار بر گمرک، پارکینگها، جادهها، سیستمهای بازرسی، اسناد حمل، بیمه و خدمات لجستیکی است. اتحادیه اتاقها و بورسهای کالای ترکیه نیز در مردادماه با برگزاری نشست مشترک با طرف ایرانی، افزایش تردد کامیونها و مشکلات مربوط به زمان انتظار در گوربولاک ـ بازرگان را بررسی کرد. در این نشست، موضوع استفاده گستردهتر از کارنه TIR و اجرای سامانه e-TIR نیز برای تسریع عبور کامیونها مطرح شد.
هزینه تحریم فقط در واشنگتن تعیین نمیشود
یکی از نکات مهم در تحلیل شرایط فعلی آن است که تحریمها لزوماً با یک دستور مستقیم، مرز را نمیبندند. اثر اقتصادی آنها میتواند از طریق افزایش ریسک برای بانکها، شرکتهای حملونقل، بیمهگران، شرکتهای خارجی و حتی طرفهای تجاری ایران ظاهر شود.
هرچه شرکتهای بیشتری از خطر تحریم ثانویه نگران باشند، انجام معامله با ایران پیچیدهتر میشود. در چنین شرایطی، حتی اگر مسیر زمینی باز باشد، انتقال کالا ممکن است با هزینههای مالی و اداری بیشتری انجام شود.
این مسئله برای ترکیه نیز اهمیت دارد. آنکارا از یک سو یکی از مهمترین شرکای تجاری و مسیرهای ترانزیتی ایران است و از سوی دیگر شرکتها و مؤسسات مالی ترکیه نمیتوانند ریسک تحریمهای آمریکا را نادیده بگیرند. تحریم اخیر یک مؤسسه مالی ترکیه توسط آمریکا نیز نشان داده است که فشار واشنگتن فقط متوجه طرفهای ایرانی نیست و میتواند به بازیگران کشورهای ثالث نیز برسد.
فشار نهایی به مصرفکننده منتقل میشود
افزایش زمان انتظار کامیون تنها یک مشکل صنفی برای رانندگان نیست. هر ساعت توقف اضافه، هزینه حمل کالا را افزایش میدهد و این هزینه در نهایت میتواند به قیمت تمامشده کالا منتقل شود.
برای کالاهای مصرفی، مواد اولیه، قطعات صنعتی، نهادههای تولید و برخی اقلام دارویی، طولانیشدن مسیر ورود میتواند به معنای افزایش قیمت، کاهش سرعت تأمین و در برخی موارد ایجاد اختلال در زنجیره عرضه باشد.
از سوی دیگر، صادرکنندگان ایرانی نیز با مشکل مشابه مواجهاند. اگر کامیون برای مدت طولانی در مرز متوقف شود، هزینه صادرات افزایش مییابد و رقابتپذیری کالای ایرانی در بازارهای منطقهای کاهش پیدا میکند.
مرز ترکیه؛ فرصت یا گلوگاه؟
افزایش تجارت زمینی با ترکیه در کوتاهمدت میتواند برای ایران یک مسیر جایگزین ایجاد کند، اما تجربه هفتههای اخیر نشان میدهد که جایگزینکردن مسیر دریایی با جاده، به سادگی امکانپذیر نیست.
بخش بزرگی از تجارت ایران پیش از تشدید اختلالات دریایی از مسیرهای جنوبی و دریایی انجام میشد و انتقال این حجم به مرزهای زمینی، نیازمند توسعه زیرساخت، افزایش ظرفیت گمرکی، هماهنگی بیشتر میان دو کشور و استفاده گستردهتر از سامانههای الکترونیکی حملونقل است.
بنابراین صف کامیونها در مرز ترکیه را میتوان فراتر از یک مشکل گمرکی دید. این صفها تصویری از تغییر اجباری نقشه تجارت خارجی ایران هستند؛ تجارتی که تحت فشار تحریمها و محدودیتهای مسیرهای دریایی، بیش از گذشته به جادهها و کشورهای همسایه وابسته شده است.
اگر این روند ادامه پیدا کند، پرسش اصلی دیگر فقط این نیست که «کالا از چه مرزی وارد ایران شود»، بلکه این است که آیا زیرساختهای زمینی ایران و کشورهای همسایه ظرفیت تحمل بار تجارت جایگزین را دارند یا خیر؟ پاسخ به این پرسش میتواند بر قیمت کالا، هزینه تولید، صادرات غیرنفتی و در نهایت تابآوری اقتصاد ایران در برابر موج جدید محدودیتهای خارجی اثرگذار باشد.
